Şükür nedir?

Şükür, tasavvufta geniş bir anlam yelpazesine sahiptir ve sadece nimetlere karşı minneti değil, aynı zamanda zorluklar karşısında da Hakk'a yönelişi içerir. Gazzâlî'ye göre şükür üç mertebede ele alınır: (1) Kalbin şükrü; nimetin Allah'tan geldiğini bilmek ve bu bilgiyi idrâk etmektir⁴. (2) Dilin şükrü; hamd ve senâ ile nimeti dile getirmektir⁴. Bu, "el-hamdü lillâh" diyerek Allah'a övgüde bulunmayı kapsar. (3) Azâların şükrü; nimeti, verenin rızasına uygun yerde kullanmaktır⁴. Bu mertebe, şükrün fiilî tezahürünü ifade eder.

Sûfîler, şükrü "şükr-i ni'met" ve "şükr-i mihnet" olarak ikiye ayırır⁴. Nimete şükür kolayken, belâya şükür âriflerin makâmıdır. Mevlânâ, şükrü "nimetleri avlayıp bağlamak" olarak tanımlar ve şükür sesinin işitilmesiyle ihsanın artacağını belirtir¹. Ayrıca şükür, kahrı lütfa dönüştüren bir tiryak gibidir ve akıllı ve kâmil kişi, huzur ve belâ içinde Allah'a şükredendir². Şükür, maksada ulaşmayı hızlandırır ve nimetin canı olarak sâlikin dostuna ulaşmasını sağlar³. Nimetlere boğulmuş bir kimsenin nefsine ait hazlarla meşgul olup Hakk'ı zikredemeyeceği ve O'nun şükrüyle meşgul olamayacağı belirtilirken, şükrün belâ ve hastalıktan gelişip büyüdüğü ifade edilir⁵. Hz. Peygamber'in ayakları şişinceye kadar namaz kılıp "Şükreden bir kul olmayayım mı?" buyurması⁴, şükrün ibâdet ve kulluktaki derin yerini gösterir. Tasavvufta seyri sülûk yolunda bir dervişin kâmil bir veli nezaretinde ulaştığı mertebe ve hakikate binaen Hakk'ın lütfu ilâhisi olarak da kabul edilir⁶.