Tasavvuf kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Eserde tasavvuf, doğrudan bir mertebe olarak değil, tevhidin ve arifliğin en yüksek yaşantısı olarak ele alınır. Bu yaşantı, Cem ve Fark hallerinin bir arada idrak edilmesiyle ortaya çıkan Tevhid'dir. Musa Aleyhisselam'ın getirdiği tenzih (Hakk'ın ötelerde ve bir olması) Cem hükmünü yaşatırken, İsa Aleyhisselam'ın getirdiği teşbih (Hakk'ın yerlerde olması) Fark alemini yaşatmıştır. Hz. Muhammed ise bu ikisini birleştirerek hem göklerde hem yerlerde hem de "sendedir" diyerek Vahdet halini açmıştır. Bu, "Cem ile Fark'ın beraberliği Tevhid'dir" ifadesiyle özetlenir.

Arif, bu makama ulaştığında nefsine ve rütbesine arif olur, kendini hiçbir itikatla kayıtlamaz. O, bir heyula gibi her hale girer, tüm halleri yaşar ve hiçbirine takılıp kalmaz. Arif, hiç kimseyi beslediği itikattan dolayı kınamaz, çünkü her şeyi yerli yerinde görür ve her itikadın hakikatten gelen bir aslı olduğunu idrak eder. Bu, üçüncü seferin, yani sülûkun nihayetinde oluşan bir görüş ve yaşama halidir. Arif, Hakk'ın her fiilinin hakikatine nüfuz etmiştir ve o fiilin nereden geldiğini idrak etmiştir. Bu idrak, Cem'i ve Fark'ı bir arada yaşadığı için, ayrı ayrı gördüğü şeylerin aslını kavrayarak ne eksik ne de fazla bir şey görmez.

Bu yaşantı, kişinin kendi varlığının yok olduğunu idrak ettiği, tenzih, teşbih ve tevhidin ötesinde bir "Vahdet" halidir. Bu, gerçek kendini bilme ve velayetin tahakkuk ettiği makamdır. Bu makamda kişi, Hakk'ın fiillerini doğrudan müşahede eder ve "Hakk'la konuşmaktayım" diyen Beyazid-i Bistami gibi, karşısında ayrı bir varlık göremez, çünkü bütün zatlar Hakk'ın Zatında yok olmuştur. Bu hal, "La mevcude İlla Hu" (Varlıkta O'ndan başka hiçbir varlık yoktur) zikrinin ve idrakinin yaşandığı bir makamdır. Bu, "ilmel yakîn" ve "ayn el yakîn" müşahede haline geçişin neticesidir.

Bu makama erişen arif, "makam-ı cem"e vasıl olduktan sonra, eğer Hakk dilerse onu tekrar beşeriyetine döndürür. Bu dönüş, ilk beşeriyet yaşantısı gibi olmayıp, tamamen izafi bir yaşantıdır; varlığı ile yokluğu bir olan bir haldir. Bu, "Tahallaku bi ahlâkillah" (Allah'ın ahlakıyla ahlaklanmak) hükmünün gerçek yaşantısıdır. Bu dönüş, sülûkun üçüncü seferi olup, arifin beşeriyet örtüsüyle halk arasına karışması ve şeriat hükümlerine tam bağlılıkla itidal üzere yaşamasıdır. Bu hal, ne ifrat ne de tefrit, tam bir istikamet ve adalet üzere olmayı gerektirir.