Tasavvuf ve Tarîkat'ı birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?

Tasavvuf, İslam mistisizmi olarak tanımlanır ve kalbin temizlenmesi ile Allah'a yakınlık ilmini hedefler (Tasavvuf). Tarîkat ise bu tasavvufî hedeflere ulaşmak için belirli usul ve erkânlar çerçevesinde takip edilen yoldur. Fusûsu'l-Hikem'de yer alan İsmail Fassı, hikmet-i aliyye, yani saîd olmanın sırrı, Rabb-ı hâs ve mârifet-i Rabbâniyye kavramları etrafında şekillenir (İsmail Fassı). Bu fass, teslimiyet ve rıza hâllerini merkeze alarak, sâlikin Hakk'a olan yönelişini ve bu yolda elde ettiği mânevî idrâki açıklar.

Tasavvuf yolculuğunda sâlik, tarîkatın rehberliğinde ilerlerken, İsmail Fassı'nın işaret ettiği teslimiyet ve rıza hâllerini tahakkuk ettirmeye çalışır. Bu, sâlikin kendi nefsinden fânî olup Hakk'ın iradesine tam bir teslimiyetle bağlanması anlamına gelir. Tarîkat, bu teslimiyetin pratik bir zeminde yaşanmasını sağlayan bir çerçeve sunar. Tasavvuf ehli, ibadetleriyle birlikte tefekküre yönelerek akl-ı küllün bildirdiği hükümlere ulaşmayı hedeflerken¹, tarîkat bu ibadet ve tefekkürün düzenli bir şekilde icra edildiği bir sülûk yoludur.

Ârifler, Hakk'ın vücudundan başka bir varlık görmezler ve gamdan uzak kalırlar². Bu mertebeye ulaşmak, tarîkatın sunduğu seyr ü sülûk ile mümkündür. Hz. Musa ve Hz. Hızır'ın yolculuğu gibi örnekler, tasavvufun temelini teşkil eden velâyet doktrinini ve ledün ilmini anlamak için önemlidir³·⁴. Tarîkat, bu velâyet makamlarına ulaşmada bir rehberlik sunarak, tasavvufî hakikatlerin yaşanmasına zemin hazırlar.