Tasavvufta Gavs kavramının tanımı nedir?

Gavs kelimesi, tasavvuf terminolojisinde derin anlamlar taşır. Lugat anlamı itibarıyla "yardımcı, imdada yetişen, kurtarıcı" demektir⁶·⁷. Tasavvufta ise, veliler zümresinin en büyüğü, başkanı ve insân-ı kâmil olarak kabul edilen kutbun işlevsel vechesini ifade eder⁴·⁸. Kutb ve Gavs kavramları genellikle eş anlamlı olarak kullanılır; kutb "eksen"i, gavs ise "yardımcı"yı temsil eder. Yani aynı zat hem kutb hem de gavs olabilir; kutbiyyetin işlevsel yönü gavsiyyettir.

Gavs makamındaki velilerin belirgin alametleri arasında yüksek ve hususi bir mertebede bulunmaları, yanlarına gelenlerin Allah'ı anmalarına ve günaha düşmemelerine vesile olmaları sayılır²·³. Vefat etseler dahi yeryüzündeki himmetleri gönülden gönüle yayılır ve bazı özel durumlarda imdada yetişen vasıflara sahiptirler². Gavs, aynı zamanda Rasûlü Ekrem Efendimiz'in naibi olarak da kabul edilir³.

"Gavs-ı A'zam" unvanı, klasik kullanımda Abdulkâdir Geylânî Hazretleri için kullanılır⁴·⁵. O, velilerin sultanı ve boz şahin gibi başka unvanlarla da anılmıştır. Ancak gavs makamı, Geylânî'den önce de var olmuş ve ondan sonra da var olmaya devam edecek, her zamanda bir gavs bulunacaktır. Gavs, Hak Teâlâ'nın kâinatı doğrudan değil, vasıtalı olarak idare etmesinde en üst halkayı teşkil eder. Gavs-ı A'zam Abdulkâdir Geylânî'ye atfedilen Risâle-i Gavsiyye, Hak ile kendisi arasında geçen mükâleme (söyleşme) halinde yazılmış, tasavvuf-irfan külliyatının "sırrî metin"lerinden biridir⁹·¹⁰. Bu risalede Cenâb-ı Hakk'ın "Yâ Gavs! Cismini lezzetlerden, nefsini şekavetlerden, gönlünü hâtıralardan, ruhunu benim gayrimden temizle. Zatını zatımda ifna et, beni görürsün, ben de seninle olurum" buyurduğu nakledilir¹¹. Gavsı tanımak için öncelikle kişinin kendini tanıması gerektiği vurgulanır¹².