Tasavvufta Hullet (Dostluk) kavramının tanımı nedir?
Tasavvufta hullet, Hak ile kul arasındaki en yakın muhabbet bağının adıdır; muhabbetten daha içli, ma'rifetten daha samimi bir dostluk hâlidir. Bu mertebe, Hz. İbrâhim'in "halîlullâh" (Allah'ın dostu) lakabını almasına sebep olan, kalbin bütün gözeneklerine kadar dostluğun nüfuz ettiği bir hâldir. Hullet, sâlikin kendi nefsaniyetini Hakk'a devrederek, bütün varlıktaki fiillerin Hakk'ın fiilleri olduğunu idrak etmesiyle ulaşılan bir makamdır. Bu idrak, afak ve enfüsün birleştiği, yani ilk tevhidin gerçekleştiği yerdir ve "fenâ-i ef'âl" mertebesinin kemâlidir¹·².
Detaylı cevap
Hullet, tasavvufta peygamberlerin makamları arasında özel bir yer tutar ve klasik tasnifte nübüvvet, risâlet ve mahbûbiyyet ile birlikte dört temel makamdan biridir. Bu dostluk mertebesi, Hz. İbrâhim'in "vettehazallâhu İbrâhîme halîlâ" (Allah İbrâhim'i halîl edindi) ayetiyle temellendirilir. Hullet, mahbûbiyyetten farklıdır; mahbûbiyyet Hak'ın kulu sevmesi iken, hullet sevenin sevdiğine karışması, dostluğun her gözeneğe nüfuz etmesidir. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî bu farkı, "dost (halîl) Hak'la içiçe oturur, mahbûb (Habîb) Hak'ın yanına oturur" beytiyle ifade eder.
Hullet mertebesine ulaşan sâlik, kendi nefsaniyetini Hakk'a devrettiği için Cenâb-ı Hakk ona İlâhî Esmâ'nın hakikatini giydirir ve bu mertebede "halîl" ismini alır³·⁴. Bu, Hakk'ın dostluk elbisesini giydirmesidir⁵. Hullet, kendinin ve bütün varlıktaki fiillerin Hakk'ın fiilleri olduğunu, dolayısıyla kendi vasıtasıyla Hakk'ın icraatta bulunduğunu idrak etme hâlidir⁶·⁷. Bu idrak, afak ve enfüsün ilk birleştiği yerdir ve bütün faaliyetlerin Hakk'a mahsus olduğu (Lâ fâile illâllah) bilincine varılmasıyla kemâle erer. Bu mertebenin kemâli "fenâ-i ef'âl"dir; yani âfakta ve enfüste hiçbir şeyin faaliyeti olmadığı, bütün faaliyetlerin Hakk'a mahsus olduğu kesin olarak bilinir⁷·⁸. Bu idrake ulaşan kişi, Hakkânî elbiseyi üstüne giymiş olur ve ayrı ayrı Esmâlar değil, küllî Esmâlar, yani Rabbü'l-Erbâb'ın mertebesi onda tesir etmeye başlar⁴.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1Sohbet Arası Sohbetler CD 18 · s.49“Bu birleşmenin ismine de Hullet diyorlar, dostluk diyorlar, işte İbrahim (as) ın “Halil” lakabı bu yüzdendir. Madde mertebesinde Esma-ı İlahiyeyi giyinmesi bakı”Oku
- 2A'yân-ı Sâbite · s.492“İşte bu yüzden burası dostluk, yani hullet mertebesidir. İbrâhim (a.s.) mın Halil olması bu yüzdendir. Kendinin ve bütün varlıktaki fiillerin Hakk ’ın fiilleri ”Oku
- 3En'âm Sûresi · s.90“Kişi kendi nefsaniyyetini Hakk’a devrettiği için Cenâb-ı Hakk ona o Esmâ-i İlâhiyyenin hakikatini giydiriyor ve bu mertebe de “hullet” olarak ve “halil” ismini ”Oku
- 4Bakara Sûresi · s.241“Kişi kendi nefsaniyyetini Hakk’a devrettiği için Cenâb-ı Hakk ona o Esmâ-i İlâhiyyenin hakikatini giydiriyor ve bu mertebe de “hullet” olarak ve “halil” ismini ”Oku
- 5Sohbet Arası Sohbetler CD 17 · s.45“Hullet dostluk elbisesi dediği bu. Halil İbrahim’in ismi de buradan kaynaklanıyor. Yani ilahi dostluk burada başlıyor. Beden birey yani nefis ve Allahın iki ayr”Oku
- 6Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye · s.365“İşte bu yüzden burası dostluk, yani hullet mertebesidir. İbrâhim (a.s.) mın Halil olması bu yüzdendir. Kendinin ve bütün varlıktaki fiillerin Hakk ’ın fiilleri ”Oku
- 7DVT-C001 (Ses Kaydı) · s.167“Burası dostluk yani hullet mertebesidir. Hz. İbrâhim’in halîl olması bu yüzdendir. Kendinin ve bütün varlıktaki fiillerin Hakk’ın fiilleri olduğunu, dolayısıyla”Oku
- 8Aşk ve İrfân Yolunda · s.167“Burası dostluk yani hullet mertebesidir. Hz. İbrâhim’in halîl olması bu yüzdendir. Kendinin ve bütün varlıktaki fiillerin Hakk’ın fiilleri olduğunu, dolayısıyla”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.