Tasavvufta Rûh kavramının tanımı nedir?

Rûh, lugatte 'can, soluk, rûhânî varlık' anlamına gelir. Tasavvuf-irfân geleneğinde insanın aslî hakîkati olarak kabul edilir. Kur'ân-ı Kerîm, rûhun hakîkatinin Allah'tan başkasınca bilinmediğini açıkça beyân eder². İsrâ 85 ayeti, rûhun mâhiyetinin Hak'ın emrine âid olduğunu, yâni akıl ile çözülemeyeceğini vurgular. Bu sebeple rûh, idrâk edilen değil, idrâk edendir; bilinen değil, bilendir.

Klasik tasavvufî tasnifte rûh, farklı mertebelerde ele alınır: 1. Rûh-ı Hayvânî: Bedeni canlı tutan, hayvanlarda da bulunan rûhtur. Ölünce kaybolur. Bu rûh, âlem-i süflînin dânelerini toplayıcı ve pervâsız olan kimselerin zevkini oluşturur³. Rûh-ı hayvânîde irfan yoktur⁴. 2. Rûh-ı İnsânî: Düşünme, irâde ve vicdan ile kâim olan, sâdece insanlara mahsus rûhtur. Ölmez, âhirete intikâl eder. Hz. Îsâ gibi "rûhullâh" olan "insanî rûh" her insanla beraberdir ve Hakk'a kavuşmaya aracılık eder¹. 3. Rûh-ı Sultânî: Havâss-ı kullarda zuhûr eden, manevî hâlleri yaşatan rûhtur. İnsan, bütün işlerinde yardımı rûh-ı hayvânîden değil, bu rûh-ı sultânîden istemelidir; zira o, Hakk'a vusûle vâsıtadır ve güzel bir yardımcıdır⁵. 4. Rûh-ı Kudsî: Peygamberlere mahsus, vahyle alâkalı rûhtur.

Tasavvuf çalışmaları yapmayan kimselerin rûh ilmini bilmesi mümkün değildir, çünkü bu ilim elle tutulur, tatbik edilir bir bilgi değil, ancak müşâhede ile yaşanan bir ilimdir⁶.