TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet "TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

Bu eser, İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem'indeki ayniyet ve gayriyet kavramlarını derinlemesine inceler. "Ayn" kelimesi, bir şeyin zâtı, hakîkati, maddesi ve şahsı gibi çeşitli anlamları barındırırken, "gayr" kelimesi Hakk'ın dışında olma durumunu ifade eder. Kitap, bu iki kavramın tasavvufî ıstılahlar olduğunu ve lügat anlamlarıyla değil, mutasavvıfların tarif ve kabullerine göre anlaşılması gerektiğini belirtir.

Sülûk tatbîkinde ayniyet ve gayriyet, insanın kendi hakîkatini idrak etmesiyle doğrudan ilişkilidir. İnsan, kendini Hakk'ın dışında, "gayr" olarak bildiği sürece benlik ve bireysellik noktasıyla perdelenmiştir. Ancak bu "gayr" kelimesinin üzerindeki noktanın kaldırılmasıyla "ayn" haline gelinir; yani kişi Hakk'ın aynı, özü ve hakîkati olur. Bu idrak, kişinin kendi hakîkatini bilmesiyle gerçekleşir ve vahdet ilmini kavramasını sağlar. Bu mertebeye ulaşan insan, sıfatları, esmâları ve fiilleriyle Hakk'ın aynı olur. Nitekim "Ben o kulun gözünde gören, ayağında yürüyen, kulağında işiten olurum" hadîsi, bu ayniyetin en yüksek mertebesini, yani abd mertebesinde tahakkukunu işaret eder.

Ehl-i tahkîk yorumuna göre, Hakk zâtı bakımından eşyadan münezzehtir (Zât-ı Mutlak), bu yönüyle hiçbir şeye benzemez. Ancak taayyün (belirginleşme) bakımından münezzeh değildir. Hakk zâtı bakımından eşyanın aynıdır, fakat taayyün bakımından gayrıdır. Yani eşyanın hakîkati özü bakımından eşyanın aynı iken, zuhura çıktığında artık Zât-ı Mutlak olarak değil, Zât-ı Mukayyed (kayıtlanmış zât) olarak görünür. Bu durum, vücut mertebeleri (merâtib-i vücut, hazarât-ı hamse) ile açıklanır. Vücut birdir ve her şeyi kuşatmıştır; hiçbir varlığın Hakk'ın vücudu haricinde müstakil bir varlığı yoktur.

Mertebelere riayet, tasavvufî sülûkun önemli bir parçasıdır. Mutasavvıflar, mertebelerin hükmüne riayet edilmediği takdirde zındıklık ortaya çıkacağını belirtirler. Zira her mertebede başka bir hüküm vücut bulur. Rab ile kul arasındaki farkı bilmek, tevhîdi ispat edip "Rabb'ın vücudu benim vücudumdur" demekten sakınmayı gerektirir. Gayriyet yönünden ne Mevlâ kul, ne de kul Mevlâ'dır. Ancak ayniyet yönünden bakıldığında, Rab kuldur, kul da Rabdır; çünkü âlemde başka bir şey yoktur. Bu iki yönü birleştirmek, gerçek kemâlâtı ortaya çıkarır. Bu idrak, kişinin kendi hakîkatini bilmesi ve bu vahdet ilmini yaşamasıyla mümkündür.