TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye kitabına göre Fenâ ne anlam taşır?

Fenâ, lügatte "yok olmak, son bulmak" anlamına gelir. Tasavvufî sülûkun kritik bir durağı olup, sâlikin kendi varlık iddiasından vazgeçerek Hak'ın varlığı karşısında fânî olmasıdır. Bu makam, İdrîsiyye Fassı'nın temel mesnedidir ve üç katmanda yaşanır: fenâ-yı ef'âl, fenâ-yı sıfât ve fenâ-yı zât. İlk merhalede, sâlik bütün fiillerin Hak'tan zuhur ettiğini idrak eder ve "lâ fâile illâllâh" (Hak'tan başka fail yoktur) hâlini yaşar. İkinci merhalede, kendi sıfatlarının (ilim, kudret, irade) Hak'ın sıfatlarının gölgeleri olduğunu müşâhede eder ve "lâ mevsûfe illâllâh" hâline ulaşır. Üçüncü merhalede ise, kendi zâtının müstakil bir varlık olmadığını, varlığın Hak'tan ibaret olduğunu hak'el-yakîn ile bilir; bu hâl fenâ fillâh olarak adlandırılır. Fenâ fillâh, tasavvuf sülûkunun zirve makamı olup, sâlikin kendi vücut iddiasından soyunup Hak'la kaim olduğu hâlin adıdır. Kelime-i Tevhid'in "Lâ ilâhe illallah" kısmı fenâ-yı külle işaret ederken, "Muhammedün Rasûlullah" kısmı bekâya delalet eder¹. Fenâ, sâlikin yokluğa düşmesi değil, kendi yokluğunu tahkik etmesi ve varlığın Hak'a ait olduğunu ayan etmesidir. Bu süreç, nefsin pasından arınma (tathîr), "ölmeden önce ölünüz" hadisinin yaşanması (mevt-i irâdî) ve ruhaniyet kazanma aşamalarını içerir. Fenâ-ender-fenâ ise fenâ içinde fenâ, yani fenâdan da fânî olma hâlidir².