TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye "TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

Bu eserde İdrîs (a.s) ve İbrâhîm (a.s) peygamberlerin hikmetleri, sâlikin manevî yolculuğundaki önemli durakları temsil eder. İdrîs (a.s)'ın "mekân-ı aliyy"e yükselişi, sâlikin mertebî urûcunu, yani Hakk'a doğru katettiği yükseliş basamaklarını simgeler. İbrâhîm (a.s)'ın "hullet" makamı ise, onun Allah ile olan özel dostluğunu ve muhabbetini ifade eder. Bu makam, sâlikin Hakk'a duyduğu aşkın en yüksek derecesine ulaşmasıyla ilgilidir.

Kitap, İbrâhîm (a.s)'ın Kâbe'yi inşa etmesi kıssasını, dışsal bir eylemden ziyade içsel bir arınma ve idrak süreci olarak ele alır. "Kâbe'yi kurduktan sonra onun etrafını ziyarete gelenler için temizle, içini süpür, onu temiz pâk tut" ifadesi, sâlikin kendi varlığını, yani "belde"sini batıl düşüncelerden arındırıp Hakk'ın tecellîlerine açması gerektiğini vurgular. Bu, "batılın gitmesi, Hakk'ın gelmesi" olarak açıklanır. Sâlik, kendi varlığında Hakk'ın varlığından başka bir şey müşahade edemez hale geldiğinde, "Emrolunduğu gibi dosdoğru ol" emrinin hakikatini idrak etmiş olur.

İbrâhîm (a.s)'ın yıldızlara bakarak tevhid idrakine ulaşması da bu mertebî yükselişin bir parçasıdır. O, varlıkların ardındaki Rab ismini ve bu ismin tesirini idrak ederek, fiiller alemindeki dağınık fikirleri birleştirir ve "tevhid-i ef'al"e ulaşır. Bu, "düşüncede kemale ermek" olarak tanımlanır; yani varlıkların ayrı ayrı değil, Hakk'ın varlığının bir tezahürü olduğunu müşahede etmektir. Bu idrak, sâlikin eşyayı olduğu gibi görmesini sağlar ve "Kabı kavseyn ev edna" sırrına vakıf olmasına yol açar. İki kavisin tek kavis olduğunu idrak etmek, Hakk'ın varlığı ile âlemlerin varlığının aynı olduğunu, hatta daha yakın olduğunu anlamaktır. Bu, kişinin kendi zatının, kendi gerçeğinin Hakk'ın varlığı olduğunu idrak etmesiyle mümkündür. Bu makama ulaşan sâlik, "Beni gören Hakk'ı görmüştür" sözünü söyleyebilir hale gelir ve artık Hakk'ın ne dilediğini değil, kendi dilediğinin olacağını tecrübe eder. Bu, Ebubekir Sıddık'ın "Yarabbi eşyayı bana olduğu gibi gerçeği ile göster" duasıyla da örtüşür; eşyanın hakikati, kişinin idrakinde meydana çıkar.