TB. Kelime-i İshâkiyye Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, bu eserde çeşitli mertebeler ve tatbîkatlar üzerinden açıklanır. Öncelikle, sâlikin kendi hakikatini idrak etmesi, yani "kendinden haberi olması" esastır. Kaynak 1'de belirtildiği üzere, "kendinden haberi olmayan bir birimin gerçek manadaki Hakk’tan haberi olması mümkün değildir." Bu, "nefsine ârif olan Rabb’ine ârif olur" hükmünün bir yansımasıdır (Kaynak 5). Bu idrak, kişinin kendi "Âdemiyet devrini" başlatmasına ve oradan da "Muhammediyyet devrine" ulaşmasına yol açar ki, bu da sâlikin "sırat-ı müstakimi ve Hakk’a vuslatı" olarak tanımlanır (Kaynak 1).

Bu yolda ilerlerken sâlikin dikkat etmesi gereken önemli hususlar vardır. Vehim ve hayalden arınmış, saf bir gönülle hareket etmek, irfânî kitaplardan gerçek manada yararlanmanın ön koşuludur (Kaynak 1). Zira "kafamız ve gönlümüz, vehim ve hayalin tesiri altında iken gerçek ma’nâda bu ve benzeri kitaplardan yararlanmamız mümkün olamayacaktır."

İrfânî sülûkta, sâlikin ilim ve mârifetini sürekli geliştirmesi ve taklitçilikten uzak durması gerektiği vurgulanır. Kaynak 2'de Ahi Evran-ı Veli'nin "çıraklar ustaları geçmezse sanat ölür" sözü hatırlatılarak, sâlikin ustasından aldığını daha ileriye götürmesi, kendi keşiflerini ortaya koyması gerektiği belirtilir. "İşte irfaniyet bunu gerektirir." Aksi takdirde, sadece "sıddık" (tasdikçi) olmak, sâlikin ilerlemesine mâni olur. Ustaya hürmet başka, araştırma ve yeni şeyler ortaya koymak başkadır.

Misal âlemiyle irtibat kurmak da sâlikin irfânî yolculuğunda önemli bir yer tutar. Ancak bu irtibatın tehlikeleri de vardır. Kaynak 3'te, dervişin sıkı bir muhabbetle dersine devam etmesiyle misal âlemiyle irtibat kurabileceği, ancak bu kapıdan "hayaller" ve "evham"ın da gelebileceği ifade edilir. Özellikle "mülhime mertebesi"nde ilhamla beraber evhamın da gelebileceği ve sâlikin bunu fark edemeyip ilham zannedebileceği belirtilir. Bu sebeple, bu yolda yalnız başına gidilmemesi, rüya ve yaşantısının bir mürşid tarafından takip edilmesi gerektiği vurgulanır. Misal âlemi, Hakk ilminin hazinesidir ve "ilim maluma tabidir" ilkesi gereği, sâlikin kendi tıyneti ve hakikati itibarıyla ilimle muhatap olduğu açıklanır.

Son olarak, sâlikin ubûdiyet bilincini koruması ve rubûbiyet makamının getirdiği sorumluluklar karşısında acziyetini idrak etmesi önemlidir. Kaynak 4'te, insan-ı kâmilin Hakk'ın halîfesi olarak halkın ihtiyaçlarını karşılamakla yükümlü olduğu, ancak kendi zâtî fakirliği sebebiyle bu talepleri karşılamakta âciz kaldığında sıkıntıya düştüğü anlatılır. Bu durum, ariflerin ağlamasına sebep olabilir. Bu sebeple sâlike, "Rabb'in abdi ol; onun abdinin Rabb'i olma!" tavsiyesi verilir. Zira Hak'ka havale edildiğinde acziyet ortadan kalkar ve tasarruf eden Hak olur. Bu, sâlikin kendi acziyetini idrak etmesi ve her şeyi Hak'ka teslim etmesi gerektiğini gösterir.