TB. Kelime-i İsmâîliyye & Ya'kûbiyye Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlik için günlük hayatındaki irfânî dersler, Hakk'ı hem tenzih hem de teşbih etmeyi gerektirir. Bu, Hakk'ı ahadiyet makamı itibarıyla halktan ve noksanlıklardan arındırmak (tenzih) ve aynı zamanda O'nu tüm kemâl sıfatlarıyla (Sem', Basar, İrade, Kudret gibi) vasıflandırmak (teşbih) demektir. Bu iki durumu birleştiren sâlik, "makâm-ı sıdk"a ulaşır ki bu, kâmillerin hâlidir ve "makam-ı cem" olarak adlandırılır.

Sâlik, vahdet-i vücûdu idrak ettiğinde, halkın bir vecihten Hak, Hakk'ın da bir vecihten halk olduğunu anlar. Cem makamında her şeyin Hak olduğunu, fark makamında ise Hakk'ın gayrı olarak her şeyin halk olduğunu kavrar. Bu makamlarda tahakkuk eden ârif için cem veya fark makamında olmak zarar vermez; o, halis bir tevhid ehlidir. Ancak, cemden evvel farkta olmak şirk, cemde kalmak zındıklık; gerçek iman ise cemden sonra farka gelip cem ile farkı birlikte oluşturmaktır.

Bu makamlardan herhangi birine takılıp kalmamak önemlidir. Sâlik, cem ve farktan kendisine zahir olan her bir makamın yalnız birisiyle sınırlanmamalıdır. Zira onlardan her biriyle sınırlanmak şer'an menedilmiştir. Yalnız cemde kalmak zındıklık, farkta kalmak ise şirktir. Sâlik, her iki makamın hakikatini idrak ederek "kasab-ı sabakı hâiz olmalı", yani mertebeleri ihraz ettiğinde müsabaka mızraklarına sahip olmalıdır.

Sâlik, hakikat cihetiyle Hak olduğu için asla fânî olmaz, özü itibarıyla ayân-ı sâbitesiyle bâkî kalır. Ancak halkiyet cihetiyle bâkî kalmaz, çünkü taayyünü izafî bir vücuttan ibarettir ve sürekli yenilenir. Vücudunun her zerresi fena bulup yerine misli gelir. Bu durum, hem bu dünyada hem de ahirette geçerlidir. Zira hakikati ve ruhu ebediyen fânî olmaz.

Günlük hayatta sâlik, Hakk'ın varlığının kendi varlığında olduğunu şeksiz şüphesiz bilmeli, ancak "ben Hakkım" diye bayrak açmamalıdır. Aynı zamanda mutlak kul olduğunu da hatırdan çıkarmamalıdır. Kendi acziyetini ve Hakk'a olan muhtaçlığını bilerek O'na rücû etmelidir. Bu denge, sâlikin hem Hakk'ın cennetinde, hem de beşeriyetiyle halkın arasında dengeli bir hayat sürmesini sağlar. Her mertebenin bir hükmü vardır ve sâlik, hangi mertebeyi ortaya çıkarıyorsa o mertebenin hakikatiyle hayatını sürdürmelidir. Karşısındaki kişinin mertebesine bürünerek ona muamelede bulunmak da bu irfânî derslerin bir parçasıdır.

İrfânî sülûk, ilme'l-yakîn, ayne'l-yakîn ve Hakka'l-yakîn mertebelerinde ilerlemeyi içerir. Bu, sadece teorik bilgi edinmekle kalmayıp, o bilgiyi yaşayarak idrak etmektir. Sâlik, nefsinin hazlarından sıyrılarak, hayal ve vehimden arınmış bir şekilde saf akılla Hakk'ın hakikatlerini idrak etmeye çalışmalıdır. Bu, "taşlanmış kovulmuş şeytandan Allah'a sığınırım" sözünün anlamıdır; yani hayal ve vehimden sıyrılarak gerçek manayı idrak etmektir.