TB. Kelime-i Lûtiyye & Üzeyriyye "TB. Kelime-i Lûtiyye & Üzeyriyye" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem geleneğinde her peygamber bir "kelime" olarak ele alınır ve onun nübüvvet hakikatinde tezahür eden marifet sırrı "Fass" olarak sunulur. Bu eserde Lût (a.s.) ve Üzeyr (a.s.)'ın Fass'ları, özellikle "hikmet-i melkiyye" ve "hikmet-i kaderiyye" üzerinden işlenir.

Hikmet-i Melkiyye (Lût Aleyhisselam Fassı): Bu hikmet, "melk" kelimesinin ifade ettiği "şiddet" manasıyla ilişkilidir. Lût (a.s.)'ın kavminin hayvani şehvetlere ve tabii işlere dalmasıyla yeryüzünde fesat çıkarması ve Lût (a.s.)'ın onları hayvanlıktan insanlığa davet etmesi, bu fassın ana dayanağını oluşturur. Lût (a.s.)'ın kavmine karşı zayıf düşmesi ve "Eğer benim size karşı kuvvetim olaydı; yahut rükn-i şedide iltica edeydim" (Hûd, 11/80) demesi, manevi kuvvetin ve himmetin önemini vurgular. Bu durum, fenafillah makamında olan bir sâlikin kendi varlığından geçerek Hakk'a iltica etmesi ve ancak bakabillah makamında ilahi esmaların tecellisiyle tasarruf edebileceği hakikatini işaret eder. Şeyh (r.a.), "himmet"in kalbî fütühattan olduğunu belirterek, bu hikmeti "hikmet-i kalbiyye"den sonra zikreder.

Hikmet-i Kaderiyye (Üzeyr Aleyhisselam Fassı): Bu hikmet, kader sırrının idrakiyle ilgilidir. Üzeyr (a.s.)'ın harabe olmuş bir yeri görüp "Bu harabatı bu halden sonra Allah Teâlâ nasıl ihya eder?" (Bakara, 2/259) demesi ve ardından yüz yıl ölü bırakılıp tekrar diriltilmesi, kaderin hükmünü ve kudretin çeşitlerini anlamanın bir yoludur. Bu fass, kader sırrını idrak etmenin Hakk'a mahsus olduğunu ve ancak fenafillah mertebesinden sonra Hak ile baki olanların bu sırra muttali olabileceğini vurgular. "Hikmet-i melkiyye"den sonra "hikmet-i kaderiyye"nin gelmesi, şiddet ve kuvvetin ilahi isimlerin tecellisi olduğunu ve kader sırrının idrakinin bu tecellilerin anlaşılmasıyla mümkün olduğunu gösterir. Sâlik için bu, kendi nefsaniyetinden sıyrılarak Hakk'a tam anlamıyla teslim olmanın ve ilahi iradenin tecellilerini idrak etmenin bir yoludur.