TB. Kelime-i Lûtiyye & Üzeyriyye ve TB. Süleymân-Dâvûd-Yûnus-Eyyûb Fasılları'nın tasavvufî dilleri arasındaki fark nedir?

Tasavvufta her kavramın üç dili olduğu belirtilir: lugat, akâid ve mârifet. Bu fasıllar arasındaki dil farkı, özellikle mârifet dilinde, yani irfân ve tasavvuftaki bâtınî hakikatler düzeyinde belirginleşir. Fusûsu'l-Hikem'in her bir faslı, bir peygamberin kelimesi üzerinden belirli bir hikmeti işler ve bu hikmetler, o peygamberin mânevî mertebesi ve temsil ettiği ilahî tecellî ile ilişkilidir.

TB. Kelime-i Lûtiyye ve Üzeyriyye fasılları, sırasıyla Lut (a.s.) ve Üzeyir (a.s.) peygamberlerin hikmetlerini ele alır. Lut Kelimesi'nde "melkiyyet" (mülk ve hükümranlık) hikmeti, Üzeyir Kelimesi'nde ise "kader" hikmeti bulunur¹. Bu hikmetler, Allah'ın kâinattaki tasarrufunu ve takdirini anlamaya yönelik tasavvufî idrakleri ifade eder.

Öte yandan, TB. Süleymân-Dâvûd-Yûnus-Eyyûb Fasılları, bu peygamberlerin kelimeleri aracılığıyla farklı hikmetleri açığa vurur. Süleyman Kelimesi'nde "rahmâniyyet" (Rahman'a ait olma) hikmeti, Davud Kelimesi'nde "vücûdiyyet" (varlığa ait olma) hikmeti, Yunus Kelimesi'nde "nefsî" (nefse ait) hikmet ve Eyyub Kelimesi'nde "gaybî" (gayba ait) hikmet işlenir². Süleyman (a.s.)'ın kuş dilinden anlama kabiliyeti gibi örnekler, onun rahmâniyyet hikmetiyle ilişkilendirilebilir ve bu durum, nefsin hayal âleminden ilahî âlemlere yükselişin bir işareti olarak yorumlanabilir³. Davud (a.s.)'ın kelimesinde bazen "vedûdî" (sevgiye dair) bir hikmetten de bahsedilir⁴.

Bu farklı hikmetler, her faslın kendine özgü bir tasavvufî dil ve derinlik taşımasına yol açar. Fusûsu'l-Hikem'in işaret diliyle mücmel olarak birçok mevzuyu barındırması, Arapça ile Türkçe arasındaki mana farkları nedeniyle şerh ve tefsire olan ihtiyacı artırır⁵. Bu durum, her faslın kendine has tasavvufî dilini anlamak için derinlemesine bir tahkik gerektirdiğini gösterir.