TB. Kelime-i Muhammediyye "TB. Kelime-i Muhammediyye" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

Fusûsu'l-Hikem'de her peygamber bir "kelime" olarak ele alınır ve onun nübüvvet hakîkatinde tezâhür eden mârifet sırrı "Fass" olarak takdîm edilir. Muhammediyye Fassı, bu bağlamda "Hikmet-i Ferdiye" beyanındadır. "Fert", "vahid" ve "ahad" gibi tek manasına gelmekle birlikte, "Ferdiye" bütün birleri toplamış olan bir tekliği ifade eder. Hakîkat-i Muhammediyye, bi'l-cümle taayyünatın evvelidir; yani bu âlemlerde görünen görünmeyen ne varsa, geçmiş, gelecek bütün varlıkların kaynağıdır. Bu, Hz. Muhammed'in beşerî yönünün ötesinde, bütün mevcudatın a'yân-ı sabitelerini ve hakikatlerini bünyesinde bulunduran batınî bir hakikattir.

Hakîkat-i Muhammediyye'nin üstünde, hiçbir isim, sıfat ve vasıfla anlatılamayan "Zât-ı Sırf" bulunur ki, bu Allah'ın mutlak Zât'ıdır. Zât-ı Sırf'ın ilk tecellisi Hakîkat-i Muhammediyye olarak bütün âlemlerin programını taşır. Bu hakikat, "cevamiul kelim" olarak da ifade edilir; yani az kelimeyle çok şey ifade etme yeteneği. Ancak bu, sadece lafzî bir özellik değil, bütün ilahi kelimelerin, ilm-i ilahiyenin Hakîkat-i Muhammediyye'ye ilimden ayana çıkması için ilk tecelli, tecelli-i evvel olmasıdır. Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) hakikati, vücûd-i mutlak-ı Hakk'ın mertebe-i vücûb ile mertebe-i imkânı arasında "berzahıyyet-i kübrâ" ile müteayyin olduğundan, kendisine "cevamiul kelim" verilmiştir. Bu, Hakikat-i İlahiye ile imkan mertebesi arasındaki büyük berzahı temsil eder.

Kelimât-ı ilâhiyye, şubeler itibarıyla sonsuz olsa da, üç asıldan teşa'ub eder: Birincisi, ilim mertebesinde sabit olan ve fâiliyyet özelliği taşıyan hakikatlerdir. İkincisi, mertebe-i imkânda zahir olan ve tesir ile harekete geçen onların yankılarıdır. Üçüncüsü ise, cemî'-i kemâlâtı cami' olan hakâyık-ı insâniye hakikatleridir ki, mertebe-i imkânda zahir olmuştur. Bu üçüncü zuhur, Hakikat-i İnsaniye'nin tüm mertebelere cami' oluşunu ifade eder. İnsan, ilm-i ilahide var olmasına rağmen, "küntü kenzen" sırrının gizli hazinesinde uzun süre kalmış, anılan bilinen bir şey olmamıştır. Anılan bilinen bir şey olması, mertebe-i imkânda zahir olduktan sonra gerçekleşmiştir. Bu, insanın ilahi ilimdeki varlığından, sıfat mertebesindeki zuhuruna ve nihayetinde Hakikat-i Muhammediyye'nin bir parçası olarak tüm kemalatı cem eden hakikate ulaşmasını gösterir.