TB. Kelime-i Mûseviyye & Hâlidiyye "TB. Kelime-i Mûseviyye & Hâlidiyye" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

Fusûsu'l-Hikem geleneğinde her peygamber bir "kelime" olarak ele alınır ve onun nübüvvet hakîkatinde tezâhür eden mârifet sırrı "Fass" olarak takdîm edilir. Bu kitapta ise Hz. Mûsâ ve Hz. Hâlid bin Sinân'ın hikmetleri, sâlikin kendi hakîkatini idrak etmesi için birer anahtar olarak kullanılır.

Mûseviyye Fassı (Hz. Mûsâ): Bu Fass'ın asıl menşei kıldığı kavramlar fenâ, bekâ, "len terânî" (beni göremezsin), asâ-yılan, beyaz el, kelîmullâh, hitâb-ı hâs, yedi nefs mertebesi, mücâhede-müşâhede, Sînâ, dağ tecellîsi, hızr-ı ledün, balık-mecma'u'l-bahreyn, ledünnî ilim, tevhîd-i ef'âl ve tevhîd-i sıfât'tır. Dayanağı ise "Beni göremezsin, fakat dağa bak" (A'râf 7/143) âyeti ve Hızr ile mecma'u'l-bahreyn buluşması (Kehf 18/60-82) kıssasıdır. Anahtar mekanizma fenâ-bekâdır; sâlikin dağ gibi parçalanıp sonra Hak'la kâim olması, Hak'tan vâsıtasız hitâb alması (kelîmullâh) ve Hızr eliyle akıl üstü mârifete (ledünnî ilim) ulaşması bu Fass'ın temelini oluşturur. Hz. Mûsâ'nın rû'yet talebi, muhal bir şeyi istemesi mümkün olmayan peygamberlerin dahi bu talebi dile getirmesinin, rû'yetin cevazına bir burhan olduğunu gösterir. Ancak bu rû'yet, basar-ı hissî ile eşyayı müşahede gibi değil, zâtın zâtını rû'yetinden ibaret olup, zevke mütevakkıf bir haldir.

Hâlidiyye Fassı (Hz. Hâlid bin Sinân): Bu Fass "Hikmet-i Samediyye" beyanındadır. "Samed" kavramının iki mânâsı vardır: "içi olmayan şey" ve "maksad/melce" (sığınılacak yer). İhlâs Sûresi'ndeki "Allahü's-Samed" ifadesi, bütün varlıkların O'na muhtaç olduğunu, O'nun ise hiçbir şeye muhtaç olmadığını vurgular. Hz. Hâlid bin Sinân, Hz. İsa'dan sonra ve Hz. Muhammed'in bi'setine yakın bir zamanda Aden cihetinde zuhur etmiş, kavmi önemli işlerinde ona ilticâ etmiş ve duası bereketiyle belalar defedilmiştir. Onun nübüvvet-i berzahiyye ile zuhur talebi, niyyet ve amel ecirleri arasındaki tesâvîsizliği gösterir. Eğer niyyetle amel ecirleri arasında tesâvî olsaydı, o sadece niyyetle iktifa ederdi. Bu durum, berzahî hakîkatlerin ve ledünnî ilmin önemine işaret eder.

Kitap, bu iki peygamberin hikmetleri üzerinden sâlikin kendi Museviyyet ve Halidiyyet hakîkatini idrak etmesini, Âdemiyet'ten başlayarak Muhammediyet mertebesine ulaşmasını hedefler. Bu seyir, kişinin sırat-ı müstakimi ve Hakk'a vuslatıdır.