TB. Kelime-i Sâlihiyye & Şuaybiyye eserinde Fakr kavramı nasıl ele alınır?

Fakr, lugat anlamıyla 'fakirlik, ihtiyaç, dilencilik' demekle birlikte, tasavvufta daha derin bir mâna taşır. Bu, sâlikin Hak karşısında mutlak bir ihtiyaç içinde olduğunu idrâk etmesi ve kalbinin Hak'tan başkasına muhtaç olmaması hâlidir. Kur'ân-ı Kerîm'deki Fâtır 15. ayet, "Ey insanlar, siz Allah'a muhtâcsınız; Allah ise zengindir, hamde lâyıktır" ifadesiyle fakrın temel dayanağını oluşturur.

Tasavvufta fakr, üç katmanda ele alınır: Birincisi, mâlî fakr olup sâlikin dünyaya bağlılığını azaltması ve malını Hak yolunda kullanmasıdır. İkincisi, ahlâkî fakrdır; sâlikin nefsinin azametinden, kibrinden ve makâm sevgisinden arınması, kendini hiçbir şey saymamasıdır. Üçüncüsü ve en derin olanı ise vücudî fakrdır; sâlikin kendi "vücud iddiâsından" fakîr olması, "ben varım" demeyi terk etmesidir. Bu son katman, fenâ hâlinin eşiğidir ve "fakr tamamlandığında o Allah'tır" veya "fakr tamamlandığında sadece Allah kalır"³·⁵ sözleriyle fenâ fillâh ile olan ilişkisi açıklanır. Bu, kişinin mevhum varlığından kurtulup fenâfillah'a mazhar olmasıdır⁶.

Fakr, sûri (zahiri) ve manevi olarak da tasnif edilir. Sûri fakr, mal ve mülkün olmamasıyken, manevi fakr kişinin kendisini mutlak surette Hakk'a muhtaç bilmesi, varlıklı olma ile yoksul olma hallerinin kendisi için bir ve eşit olmasıdır⁷·⁸. Gerçek fakr, "sûrî fakr" yani malını mülkünü terk etmek değil, tam bir hayranlık ve Hakk'a olan aşırı aşk sebebiyle kendi nefsinden fani olup Hak ile bâkî olmaktır¹. Bu fenânın fakr ile süslenmesi, sâlikin kendi varlığını Hakk'ın varlığında fânî kılması ve bu fakr ile iftihâr etmesidir². Bu makâmda olan kimse, yanan mumun alevi gibi gölgesiz olur².