TB. Kelime-i Sâlihiyye & Şuaybiyye ile TB. Kelime-i Îseviyye eserleri Kibir kavramına nasıl farklı yaklaşır?

Verilen kaynaklarda "TB. Kelime-i Sâlihiyye & Şuaybiyye" eserinin kibir kavramına nasıl yaklaştığına dair doğrudan bir bilgi bulunmamaktadır. Ancak "TB. Kelime-i Îseviyye" eserinden yapılan alıntı, Hz. İsa'nın ümmetinin Hakk'ı İsa suretine hasretmesi hatasına değinir¹. Bu durum, "Mesnevî-i Şerîf Şerhi"nde de "ümmet-i iseviyyenin hatâları Hakk'ı sûret-i iseviyyeye hasr ettiklerinden dolayı vâki' oldu" şeklinde açıklanır². Bu hasretme, Hakk'ın mutlak ve sınırsız tecellilerini idrak edememe ve kendi idraklerini veya bir sureti Hakk'ın tamamı olarak görme eğilimini gösterir. Tasavvufî açıdan bu durum, kibrin bir türü olan "Hak'a karşı büyüklenme" (kibr alâ'llâh) ile ilişkilendirilebilir; zira Hakk'ı sınırlamak veya belirli bir surete hapsetmek, O'nun mutlak azametini ve her şeyi kuşatan varlığını tam olarak kabul etmemek anlamına gelebilir.

Kibir, tasavvufta "kalbin en büyük hastalığı" olarak kabul edilir ve İblis'in "ben ondan hayırlıyım" (A'râf 12) sözüyle başlayan "iblisî sıfat" olarak nitelendirilir. Hz. İsa'nın ümmetinin, İsa'ya ulûhiyet isnat etmesi ve Hakk'ı İsa suretine hasretmesi, bir nevi kendi anlayışlarını ve idraklerini Hakk'ın Hakk-ı Mutlak'ından üstün görme veya O'nu kendi idrakleriyle sınırlama hatasına düşmeleri olarak yorumlanabilir. Bu durum, kibrin "Hak'a karşı büyüklenme" türüne yaklaşan bir tavrı ifade eder. Zira Hakk'ı bir surete hasretmek, O'nun tenzih ve teşbih mertebelerini tam olarak idrak edememekten kaynaklanır. "Mesnevî-i Şerîf Şerhi"nde belirtildiği gibi, Hz. İsa'nın ism-i galibi ism-i Bâtın olduğundan İncil teşbih üzerine nazil olmuş, ancak ümmeti bu teşbihi Hakk'ı bir surete hasretme hatasına dönüştürmüştür². Bu da kibrin bir tezahürü olarak görülebilir.