TB. Süleymân-Dâvûd-Yûnus-Eyyûb Fasılları Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, Kelime-i Eyyûbiyye’de mündemiç olan "Hikmet-i Gaybiyye" bağlamında ele alınır. Bu hikmet, belâ ve zarara duçar olunduğunda, zararın giderilmesi hususunda **"vech-i hüviyyet"**e, yani ism-i câmi' olan "Allah" ismine teveccüh etmeyi gerektirir. Bu, "gayrullah" ve "sebepler" olarak görünen ilâhî vücûh-ı hâssalardan birine teveccüh etmemek, yani onlardan medet ummamak demektir. Ancak bu, sebepleri tamamen inkâr etmek değil, bilakis sebeplerin tümünün Hakk'ın ayn'ı olduğunu bilmek ve bu vücûh-ı sâireyi görmekle beraber, vech-i hüviyyetten perdelenmemektir. Bu, "esrâr üzere ümenâ olan ibâdullahdan, üdebâdan gayrı kimse, onun tarîkına mülâzım olmaz" ifadesiyle vurgulanan bir sırdır. Bu "emîn" kullar, Hak ile cemî' ahvâl ve umurlarında edeb üzere bulunurlar.

Bu irfânî dersin sâlikteki işleyişi, niyet, fiil, hâl ve mârifet eksenlerinde tezâhür eder.

1. Niyet Boyutu: Sâlik, her türlü musibet ve sıkıntı karşısında, şifânın ve zararın ref'inin yalnızca Hak'tan geldiğine inanır ve niyetini bu yönde tahkîk eder. Kaynakta geçen "Bunlar hicâbdır; şifâ Hak'tandır" ifadesi, bu niyetin temelini oluşturur. Sâlik, sebeplere yönelmek yerine, doğrudan Hakk'a teveccüh etmeyi niyet eder.

2. Fiil Boyutu: Bu niyet, sâlikin fiillerine yansır. Zahirde sebeplere sarılsa dahi (örneğin ilaç kullanma), kalben o sebeplerden şifâ beklememek, aksine şifâyı Hak'tan bilerek fiilini icra etmek esastır. Arif, ilaç toplarken dahi, ilaçlardaki Hakk'ın zuhurunu ve varlığını idrâk eder. Bu, "sebeplerin kâffesi Hakk'ın ayn'ı olduğunu ve esbabı görmekle vech-i hüviyyetten hicâba düşmemek lâzım geldiğini" idrâk etmektir.

3. Hâl Boyutu: Bu sürekli niyet ve fiil, sâlikin kalbinde bir hâl oluşturur. Bu hâl, rıza makâmı ile ilişkilidir. "Rıza kazayadır, makziye değil" ilkesi gereğince, sâlik başına gelen her şeye rıza gösterir. Bu, "sabır, nefsi Allah'ın gayrısına şekvadan habs etmektir" düsturuyla da pekişir. Sâlik, acz ve iftikârını sabitleştirerek ubûdiyetini tahkîk eder.

4. Mârifet Boyutu: Bu derslerin en üst mertebesi, mârifetullahın artmasıdır. Sâlik, "vehmi istiklâl"den kurtularak, kendi vücûdunun Hak'ın nûr-ı zâtı içinde eriyip mahv olduğunu "zevkan" idrâk eder. Bu, "kendinde 'Benimdir...' diyecek bir vücûd bulamaz" hâlidir. Bu idrâk, kişiyi şirk-i hafîden kurtarır ve gerçek istiklâle ulaştırır. Çünkü "Hak Teâlâ'nın vücûdu mukabilinde, kendisinde bir vücûd tasavvur etmek" şirktir. "Müşrikleri öldürünüz" emri, zahirdeki müşrikleri değil, kişinin içindeki "müşrik düşünceyi", yani ikiliği ortadan kaldırmayı emreder. Bu mârifet, sâlikin "nefsini bilen Rabb'ini bilir" hakikatine ulaşmasını sağlar. Bu dersler, makâm olarak sabır, rıza ve mârifet makâmlarının tahkîkini ifade eder.