Terzi, Elif, Terâzî, Teradî — İrfan Mektebi, Kırk Seyir "Terzi, Elif, Terâzî, Teradî — İrfan Mektebi, Kırk Seyir" kitabının merkez teması ve asîl dayanağı nedir?

Eser, ismini "Terzi" ve "Terazi" kelimelerinin harf ve mâna benzerliğinden alarak, bu iki kavramı tasavvufî sülûkun temel dinamikleri olarak kullanır. "Terzi", bâtınî bir elbise dikme sanatı olarak ele alınır; bu elbise "yokluk elbisesidir" ve sâlikin varlık iddialarından soyunarak hakîkatine ulaşmasını temsil eder. Bu süreç, çıraklık, kalfalık, ustalık ve usta öğreticilik mertebelerini içeren bir eğitimle gerçekleşir. "Terazi" ise, her mertebede o mertebenin gerektirdiği ilmi almak ve fazlasını yüklememek için kullanılan bir adalet ölçüsüdür. Bu, kişinin gönül göğünü ve beden arzını adaletle koruması, hakîkî benliğini tanıması ve ulûhiyyet mertebesine ulaşarak âlemde adâleti tatbîk etmesi anlamına gelir.

Kitapta sunulan "Kırk Seyir" eğitimi, İlm'el Yakîn, Ayn'el Yakîn ve Hakk'al Yakîn olmak üzere üç ana seyirden oluşur. Her seyir, Nefs-i Emmâre'den Nefs-i Sâfiye'ye kadar yedi nefs mertebesini ve Tevhid-i Ef'âl, Tevhid-i Esmâ, Tevhid-i Sıfât, Tevhid-i Zât mertebelerini kapsar. Bu mertebeler, "Terzi" ve "Terazi" kavramlarının ebced ve harf değerleri üzerinden özel bir sistemle açıklanır. Örneğin, "Terzi" kelimesinin "Ter" ve "Zi" arasına "Elif" harfinin eklenmesiyle "Terazi" oluşması, vahidiyetten (Elif) çokluğa (diğer harfler) geçişi ve bu geçişin tasavvufî manalarını sembolize eder. Ebced ilmi, bu sistemde tasavvuf büyüklerinin sırladığı hakîkatleri ehli olanlara açan bir anahtar olarak kullanılır. Özellikle Muhyiddin İbn-i Arabî'nin harflere verdiği ebced değerleri ve 28 harf üzerinden 28 peygamberin eğitimini haber veren sistem, bu irfan mektebinin temelini oluşturur.

Eser, Terzi Baba'nın Uşşâkî kolunun özel eğitim anlayışını yansıtarak, sülûkun sadece zâhirî değil, aynı zamanda bâtınî bir tecrübe olduğunu vurgular. Bu "özel eğitim", İz-Efendi Baba'nın şifre ve ipuçlarıyla açılan ilim, müşâhede ve tecellî kapılarıyla edinilir. Kitap, sâlikin nefs-i hevâdan, zan ve hayalden, gafletten soyunarak saf bir gönülle okumaya başlamasını tavsiye eder; zira gerçek idrak, vehim ve hayalin tesirinden arınmış bir kalple mümkündür. Böylece, sâlikin kendi içindeki ulûhiyyet mertebesine ulaşması ve oradan da âlemdeki ulûhiyyet mertebesini idrak ederek adâleti tatbîk etmesi hedeflenir.