Terzibaba Âdemiyye Fassı'nı modern sâlik için nasıl yorumlar?

Terzibaba Necdet Ardıç'ın Âdemiyye Fassı yorumu, sâlikin mânevî yolculuğunda merkezi bir yer tutar. Bu fassın temelinde, insanın yeryüzünde bir halîfe olarak yaratılması hakikati yatar. Âdemiyyet mertebesinde sâlik, "ma'nâ'yı Âdemiyye'yi, hayal ve vehim cennetinden beden arzına indiren" kişidir¹·². Bu iniş, sâlikin kendi hakikatiyle yeryüzünde yaşamağa başlaması ve bu anlayış içinde hayatını sürdürmesi anlamına gelir. Halîfelik, insanın Hak'tan aldığı emaneti taşıma vasfıdır ve Bakara 30'daki "yeryüzünde bir halîfe yaratacağım" ayeti, Esmâ-i İlâhiyye'nin Âdem'de câmi bir mahalde izharını bildirir.

Terzibaba geleneğinde halîfelik üç merhalede yaşanır: İlk olarak, nefsin hilâfet iddiâsından soyutlanması yani tezkiye merhalesi gelir. Bu, sâlikin nefs-i emmâre ve nefs-i levvâme gibi mertebelerden geçerek³·⁴ nefsinin vehim kuvvesinden arınmasıdır⁵. İkinci merhale, Hak'ın hilâfet emanetini izhara mahal olması yani tecellî merhalesidir. Bu süreçte sâlik, kendisine gelen ilâhî tecellîlere alışık olmaması sebebiyle âcizlik ve hayranlık hâlleri yaşar⁴. Son merhale ise, "halîfe" ile "müstahlif" arasında perdesizliğe ulaşmaktır. Bu, sâlikin nefs-i mutmainne mertebesine erişerek Allah'ın kuluna özel olarak seslendiği "mutlak irfan" başlangıcına ulaşmasıdır⁶. Bu mertebede sâlik, tevazu, ihlas, cömertlik ve kanaat sahibi olur, ibadet ve itaatten zevk alır⁶. Terzibaba'ya göre, sâlikin seyrindeki her mertebe geçişi bir nevi berzahtır ve her tecellînin belirli bir süresi vardır⁷·⁸. Bu süreçte sâlike düşen, tam bir teslimiyet ve tevekkül hâlinde olup, kendisine verilen görevlere odaklanmaktır⁸.