Terzibaba Nûhiyye Fassı'nı modern sâlik için nasıl yorumlar?

Terzibaba Necdet Ardıç, Nûhiyye Fassı'nı modern sâlikin seyr-i sülûkundaki önemli bir merhale olarak ele alır. Bu fassın özü, Hakîkat-i Muhammediyye'nin sâlikin gönlünde yeşermesi ve kemâle ermesidir. Terzibaba'ya göre, Muhammed'in doğumundan önce gerçekleşen hadiselerin bâtınî yorumları, aslında mübarek gece ve günlerin dervişin seyrinde yaşaması ve geçmesi gereken durumlar olduğunu gösterir¹·². Bu bağlamda, Regaib tecrübesiyle gönlüne Hakîkat-i Muhammediyye tohumları atılmış olan sâlikin, bu oluşumun kemâlini sağlaması zaruridir.

Sâlikin bu kemâli sağlaması, kendi nefsini muhâsebeye çekmesiyle başlar. Bu durum, mîzân kavramının ahlâkî kademesiyle örtüşür; sâlikin kendi nefsini muhâsebeye çekmesi, Haşr 18'deki emrin yaşanmasıdır. Ayrıca, sâlikin seyrinde karşılaştığı her mertebenin bir başlangıcı ve sonu olduğu, bu vakitlerin takdîrinin Hakk'a ait olduğu ve sâlike düşenin tam bir teslimiyet ve tevekkül hâlinde kendisine verilen görevlere odaklanmak olduğu belirtilir³. Bu teslimiyet, halîfelik makamının da bir gereğidir; halîfe kendi başına müstakil bir vücud sahibi değil, Halîk'ın zuhûruna ayna olan bir mahaldir.

Nûhiyye Fassı'nın bu yorumu, sâlikin gönlüne indirilen ilâhî tecellîleri idrâk etmesiyle de ilişkilidir. Kendisine zikir, yani ilâhî tecellîler indirilen "gönül"dür. Bu hâli idrâk edemeyip "mecnûn" diyen ise sâlikteki vehîm kuvvesi, nefs-i emmâre ve akl-ı maaş'tır⁴. Bu tecellîlerin mahalli ise kalptir; Hadîs-i Kudsî'de "Beni yere göğe sığdıramadım, mü'min kulumun kalbine sığdırdım" buyrulduğu üzere, kalp tecellî-i ilâhînin ilk kapısıdır. Sâlikin bu tecellîlere alışık olmaması sebebiyle duyduğu âcizlik ve hayranlık hâli, "havf ve recâ" arasında bulunma hâli olup, nefs-i levvâme mertebesinin yaşantısıdır⁵. Bu süreçte sâlik, veled-i kalbini kurban ederek, nefsânî ve hayvânî istek ve arzularından kurtulur, gönlünde tevhîdî hakîkatleri alabilecek bir saha hazırlar⁶·⁷. Bu, nefs-i levvâme dersinin açılmasına ve kişinin nefs-i mutmainneye doğru ilerlemesine zemin hazırlar⁸·⁹.