Tesbih kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Tesbih kavramı tasavvufta mertebî bir tasnif içinde ele alınır ve sülûkî tatbîki, sâlikin idrak seviyesine göre farklılık gösterir.

Mertebî Tasnif:

Tesbih, özellikle "kudsiyyet" mertebelerini ifade eder. Kaynakta belirtildiği üzere, "Mukaddesiyyet ise esmâ ve sıfat mertebeleridir. Bu mertebelerin ifade ettikleri mânâ sahası ise (melekiyyet-Mûseviyyet ve Îseviyyet) in tenzîh bölümleridir". Bu, tesbihin Hakk'ın isim ve sıfatlarının noksanlıklardan arındırılması, yani tenzih edilmesiyle doğrudan ilişkili olduğunu gösterir. Feyz-i akdes ve feyz-i mukaddes ise Zât-ı mutlakın kendindeki kudsiyyetidir.

Tesbihin mertebesi başlangıçta Beytül-Makdis ve Kûds-ü Şerif olarak ifade edilmiş, ancak daha sonra Mescid-i Haram'a, yani Kâ'be-i Muazzama'ya nakledilmiştir. Bu, tesbihin mekânsal bir temsili üzerinden de mertebî bir yükselişi işaret eder.

Tesbihin harf ve ebced değerleri üzerinden yapılan inceleme de onun farklı mertebelerle ilişkisini ortaya koyar. Örneğin, (1) tevhid hakikatleri, (2) zâhir ve bâtın hakikatleri, (4) şeriat, tarikat, hakikat ve marifet hakikatleri, (5) Hazarât-ı Hamse, (7) yedi nefis turu (ettur-u seb'a), (8) sekiz cennet mertebesi, (9) Mûseviyyet mertebesi, (10) İseviyyet mertebesi ve (12) Hakikat-i Muhammediyye mertebesi gibi farklı hakikat ve mertebeleri ifade ettiği belirtilir. Özellikle (14) değeri, tüm bu mertebelerde faaliyette olan Nûr-ı Muhammedî deryasını ve Hakikat-i Muhammediyye'nin nûrî hakikatlerini temsil eder.

Sülûk Tatbîki:

Tesbih, sâlikin tefekkür ile mânâ âlemine dalıp, kendi benlik ve varlığından soyunarak Hakk'ın varlığına akıp gitmesi ve onda fânî olmasıdır. Bu, fiilî-kesif bir eylemden ziyade, lâtif ve kudsî bir tefekkür yaşamıdır. Sâlik, tesbih ile Hakk'ın celâl sıfatlarına yönelir ve O'ndan uzak olduğunu idrak ederken O'nu tenzih eder.

Tesbih, "melekî" bir hâl olup, "mülkî" değildir. Tenzih esasına dayanır, teşbih değildir. Zikir ise mülkî, insânî, irfânî ve kesif olup, tenzih ve teşbihi birleştirerek Hakk ile bâkî olma ve bekâbillâhta tevhid etme amacı güder. Bu ayrım, tesbihin daha çok Hakk'ın aşkın ve münezzeh yönüne odaklandığını, zikrin ise hem aşkın hem de içkin yönlerini kapsadığını gösterir.

Sâlikin tesbih veya zikir yaparken, kullandığı virdlerin hangi mertebeye girdiğini bilmesi ve anlayışını buna göre yönlendirmesi, yüksek bir irfaniyyet işidir. Aksi takdirde, tesbih ve zikir taklidî ve kelâmî bir duygusal hâlden öteye geçmez, bu da kendini ve Rabb'ini tanımadan cennet ehli olmak gibi bir gaflete yol açabilir. Gerçek tesbih, okunan âyet veya hadisin hangi mertebeden bahsettiğini idrak ederek, o mertebenin kudsiyyeti veya hakikati üzere yapılmasıyla mümkündür.