Tesbih ve Zikir kitabı sâlik için hangi açıdan yol gösterir?

Necdet Ardıç'ın "Kur'ân'da Tesbih ve Zikir" adlı eseri, sâlikin tasavvufî yolculuğunda tesbih ve zikir kavramlarına dair derinlemesine bir bakış açısı sunar. Eser, bu ibadetlerin yüzeysel bir tekrar olmaktan öte, ilâhî hakikatlere vâsıl olmak için birer vesile olduğunu belirtir². Ardıç, tesbih ve zikrin sadece sevap elde etmek amacıyla duygusal bir faaliyet olarak değerlendirilmemesi gerektiğini, gerçek anlamda uygulandığında mânâlara ulaşma aracı olabileceğini ifade eder.

Ardıç'a göre tesbih, lügat anlamı olarak "Subhânallah" diyerek Allah'ı ta'zim ve yüceltme iken, tasavvufî mânâda âlemdeki bütün varlıkların kendi hakikatleri yönünden Hakîkat-i İlâhiyyeye yönelmesidir¹. Bu, varlıkların fıtrî olarak Allah'ı anması ve O'nun kemâl sıfatlarını idrâk etmesidir. Örneğin, namazdaki rükû ve secde tesbihat olarak kabul edilir³. Zikir ise anma ve hatırlama anlamına gelir ve şuurlu varlık olan insanların kendi hakikatleri yönünden Hakîkat-i İlâhiyyeyi özlerinden hatırlamasıdır¹. Namazın tahiyyat ve kıyam bölümleri zikir olarak nitelendirilirken, genel olarak namazın kendisi de zikri kapsar³.

Eser, tesbihin Hak Teâlâ'yı her türlü noksanlıktan tenzih etme mânâsına geldiğini ve "Sübbûh" ve "Kuddûs" gibi kelimelerin bu nevi yâda mahsus olduğunu belirtir. Bu tür zikir, rûhun gıdasıdır ve sâlikin cismâniyetinden rûhâniyetine yönelerek melekler gibi latîf olmasına yardımcı olur⁴. Ardıç, Terzi Baba'nın görüşlerine atıfla, peygamberlerin getirdiği hakikatler ve mertebeler açısından birbirlerine üstün kılındığını ve insanlığın gelişiminin bu ilâhî tebliğlerle olduğunu ifade eder. Bâyezîd-i Bistâmî'nin "Sübhânî mâ a’zamü şânî" sözünü bu mertebeden bir tesbih olarak açıklar, zikir değil⁵. Bu bağlamda, "Kur'ân'da Tesbih ve Zikir" kitabı, sâlike tesbih ve zikrin sadece bir ibadet şekli değil, aynı zamanda bir mârifet yolu ve rûhânî yükseliş aracı olduğunu gösterir.