Tevhîd-i sıfât ile Tevhîd-i zât aynı Fass'ta nasıl bir mekanizmayla buluşur?

Tasavvufta tevhîd mertebeleri, sâlikin Hakk'a ulaşma yolculuğunda katettiği idrâk seviyelerini gösterir. Bu mertebeler genellikle Tevhîd-i Ef'âl, Tevhîd-i Esmâ, Tevhîd-i Sıfât ve Tevhîd-i Zât şeklinde sıralanır²·³.

Tevhîd-i Sıfât: Bu mertebede sâlik, diri olan, işiten, gören, söyleyen, irâde eden ve yegâne kudret sahibi olanın yalnızca Allah Teâlâ olduğunu idrâk eder⁴·⁵. Yani tüm sıfatların Hakk'a ait olduğunu müşâhede eder. Bu, İsevîyet mertebesine denk gelir¹.

Tevhîd-i Zât: Bu, tevhîdin en yüksek mertebesidir. Sâlik bu makamda, hissen, aklen ve hayalen gerek ef'âl, gerek sıfat ve gerek zât aynalarından vücûdullâh'a bağlanır ve cümle eşyanın vücûd-ı Hakk olduğunu mülâhaza eder. Bu esnada istiğrak hâsıl olur⁴·⁵. Tevhîd-i Zât, sadece zât mertebesinde oluşur ve tüm tevhîdleri tevhîd edendir⁶·⁷. Bu mertebe, Muhammedîyet'e karşılık gelir¹.

Buluşma Mekanizması: Tevhîd-i sıfât ile Tevhîd-i zât'ın buluşması, sâlikin idrâkinde derinleşmesiyle gerçekleşir. Tevhîd-i Zât'tan bakıldığında, Tevhîd-i Ef'âl, Tevhîd-i Esmâ ve Tevhîd-i Sıfât mertebeleri de Zâtî tevhîdle birlikte söylenebilir⁶. Terzi Baba'nın ifâdesiyle, "Allah'ın, Zâtında, Zâtından Zâtına, Zâtıyla, Zâtça, vahdetin aynı kesret, kesretin aynı vahdet olduğu Ahad, Samed olan Vücûd-u Mutlak olarak, ilmindeki tüm mertebelerinde a’yân-ı sâbiteleri üzere sıfat, esmâ, fiil ve eserleri ile kemâl zuhurda bulunduğu şuhududur"⁸. Bu şuhûd, vâhidiyyet mertebesinde esmâ ve sıfatların tafsîl bulduğu ve Hakk'ın ilminde a'yân-ı sâbitelerin bulunduğu bir idrâk hâlidir. Sühreverdî'ye göre, Tevhîd-i hâlî mertebesinde muvahhidin varlığı Hakk'ın gözleminde öyle derinleşir ki, Bir olan Hakk'ın zât ve sıfatından başka onun nazarında hiçbir şey görünmez⁹. Bu, Tevhîd-i sıfât ve Tevhîd-i zât'ın birleştiği, sâlikin Hakk'ın sıfatlarını ve Zâtını bir bütün olarak müşâhede ettiği kemâlât makamıdır.