Tüm kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

"Tüm" kavramı, tasavvufî terminolojide varlığın küllîyetini, her şeyi kuşatan ilâhî hakîkati ve bu hakîkatin insandaki tecellîsini ifade eder. Bu, özellikle İnsân-ı Kâmil mertebesinde tahakkuk eden bir idraktir. İnsân-ı Kâmil, Hak'ın tüm esmâ ve sıfatlarının kendisinde cem olduğu, âlemlerin özeti ve gayesi olan varlıktır. Bu mertebede sâlik, sadece kendi nefsini değil, tüm varoluşu, tüm âlemleri ve onların birbiriyle olan irtibatını idrak eder.

Bu idrak, sâlikin seyr-i sülûkunda ulaştığı en yüksek makamlardan biridir. Seyr-i sülûk, nefsin tezkiyesi, kalbin tasfiyesi ve rûhun cilalanmasıyla ilerleyen bir bâtınî yolculuktur. Bu yolculukta sâlik, başlangıçta nefs-i emmâre gibi düşük mertebelerden başlayarak, her mertebede farklı bir idrak ve hâl ile karşılaşır. "Nefs-i Emmâre'nin zikri 'Lâ ilâhe illallah'tır" ifadesi, sülûkun ilk adımlarından birini işaret eder. Ancak "tüm" kavramının idraki, bu ilk adımların çok ötesinde, İnsân-ı Kâmil'in makamında gerçekleşir.

Bu mertebede, sâlikin ilmi sadece akıl ile sınırlı kalmaz (ilme'l-yakîn), aynı zamanda kalbin tatması (hâl) ve bu hâlin sâbitleşmesi (makam) ile ayne'l-yakîn ve hakke'l-yakîn seviyelerine ulaşır. Yani, sâlik "tüm" kavramını sadece bilmekle kalmaz, onu yaşar ve kendisi de o bütünlüğün bir parçası hâline gelir. Bu, "ilmi ile ilimlenmek ve bu ilim hâli üzere bir hayat şekli sürmektir" ifadesiyle de örtüşür. İnsân-ı Kâmil, Hak'ın ahlakıyla ahlaklanarak, tüm varoluşu kuşatan ilâhî iradeyi kendi varlığında tezahür ettirir. Bu, "Tahallaku bi Resûlüllah" ve "Tahallakullah" mertebelerine ulaşma gayesidir. Bu hâl, sâlikin dış dünyadaki ilişkilerinde de (aile, akraba, arkadaş, iş) istikamet üzere olmasını gerektirir, zira bâtınî kemâl zâhirî kemâli de beraberinde getirir.