Vahiy ve Cebrâîl eserinde altı çizilen ana tasavvufî kavramlar hangileridir?

Terzibaba'nın "Vahiy ve Cebrâîl" adlı eseri, tasavvufun bütün ilimlerin anası olduğunu ve ilimle irfânın birbirinden ayrı olmadığını vurgular¹. Bu eser, Kur'ân-ı Kerîm âyetlerini kelâmî, ilmî ve irfânî olmak üzere üç katmanlı bir yapıda değerlendirir. Eserde öne çıkan temel kavramlardan biri vahiydir. Vahiy, peygamberlere gönderilen ilâhî bildirim olup, ilhamdan farklı olarak Cebrâîl (a.s.) aracılığıyla ve kesin mevsuktur⁵. Hz. Peygamber'e (s.a.v.) Kur'ân-ı Kerîm'in Cebrâîl vasıtasıyla vahiy ismi altında ulaştığı, ilk vahyin Hira dağında "ikra" emriyle başladığı belirtilir². Cebrâîl (a.s.), vahyin taşıyıcısı olmasının yanı sıra, nefs mertebelerinde farklı hizmetleri temsil eden bir isim olarak da ele alınır. Cebrâîl ismiyle vahiy, Hızır ismiyle irşad, İblis ismiyle ise imtihan için nasihat hizmeti verilir³.

Cebrâîl'in "kanatları" ise, meleklerin kendisinden tesir alan şeye bir tesir ile bağlanması olarak açıklanır; her bir tesir yönü bir "kanat" hükmündedir⁶. Efendimiz'in (s.a.v.) Mi'rac gecesinde Cebrâîl'i altı yüz kanatlı olarak müşâhede etmesi bu yüksek maksatları işaret eder. Eserde ayrıca, tasavvufî eserlerde genel olarak seyr-i sülûk olarak bilinen mânevî yükseliş mertebeleri de ele alınır. Terzibaba, her insan için geçerli olan fıtrî altı çeşit seyirden bahseder ki bu, seyr-i illallah, seyr-i fillah, seyr-i maallah, seyr-i anillah gibi derecelendirmelerle benzerlik gösterir⁴. Bu seyirlerden ilki "İnsanlık âleminin seyri" olup, bu seyirde her dönemin ve mertebenin kendine has zıtlıkları yaşanır. Necdet Ardıç'ın "Altı Peygamber" eseri de bu mertebeleri detaylıca anlatır⁷.