Yûnus Sûresi Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, öncelikle nefs tezkiyesi ve tefekkür ile başlar. "Dünya hayatının örneği tıpkı şöyledir: Gökten bir yağmur yağdırmışız da insanların ve hayvanların yediği yeryüzü bitkileri onunla yetişip birbirine karışmıştır. Nihayet yeryüzü (o bitkilerle) bütün zinet ve güzelliklerini alıp süslendiği ve sahipleri de onun üzerine (her türlü tasarrufa) kadir olduklarını sandıkları bir sırada, geceleyin veya güpegündüz ansızın ona emrimiz (afetimiz) geliverir de, bunları, sanki dün yerinde hiç yokmuş gibi, kökünden yolunmuş bir hâle getiririz. İşte düşünen bir toplum için, âyetleri böyle ayrı ayrı açıklıyoruz." (Yunus/24) âyeti, dünya hayatının geçiciliğini ve fâniliğini vurgular. Bu, sâlik için bir tefekkür kapısıdır. Kendi bedenini bir "arz" olarak gören sâlik, gönül göğüne yağan gözyaşlarıyla kulluk hakikatlerini besler. Ancak bu beslenme, nefsin kötü ahlâklarıyla (nefs-i emmâre ve nefs-i levvâme) birleştiğinde sel ve tufana dönüşebilir. Bu durumda, nefsin kibre kapıldığı veya karanlıkta kaldığı bir anda ilâhî bir afet gelerek bu yanlış bilgileri kökünden söküp atar. Bu, sâlikin nefsini terbiye etmesi ve kötü ahlâklardan arınması gerektiği yönünde bir derstir.

Yunus (a.s.) kıssası, sâlikin sülûkundaki karanlıklarla yüzleşmesini ve onlardan kurtulmasını sembolize eder. Yunus (a.s.)'ın balığın midesindeki üç karanlık (nefs-i levvâme karanlığı, balığın midesindeki karanlık, suyun içinin karanlığı), sâlikin de yolculuğunun başında içinde bulunduğu üç karanlığa işaret eder: nefs-i benlik tarafından kaplanan akıl, vücûd varlığının bu aklı kaplaması ve vücûd varlığını saran oksijen deryası. Bu karanlıklardan kurtulmak için "Zünnûn" lâkabını faaliyete geçirmek gerekir. "Zü" sahip, "Nûn" ise Nûr-u İlâhî ve kudret nûnudur. Nûn nûra dönüşünce kudret ortaya çıkar. Bu, sâlikin ilâhî nûra yönelerek kudret kazanması ve nefs balığının içinden çıkıp ona hâkim olması, onu eğiterek faydalı işlerde kullanmayı öğrenmesi anlamına gelir. Bu, sâlikin makâm olarak nefsini terbiye edip, onu kontrol altına alarak mânevî ilerleme kaydetmesidir.

"Allah, esenlik yurduna çağırır ve dilediğini doğru yola iletir." (Yunus/25) âyeti, sâlikin nihai hedefi olan esenlik yurduna (Dârüsselâm) yönelişini ifade eder. Bu esenlik yurdu, kaynakta "İz-Efendi Babamız ve sohbetinin olduğu gönül dergâhıdır" şeklinde açıklanır. Bu, sâlikin mürşid-i kâmil rehberliğinde, ilâhî isimlerin tecellîlerini müşâhede ederek Hakk'a ulaşma yolculuğudur. Özellikle "Selâm" isminin bu bağlamda Dârüsselâm ile ilişkilendirilmesi, sâlikin ilâhî isimlerin tecellîlerini idrâk etmesi ve bu isimlerin hakikatleriyle yaşaması gerektiğini gösterir.

Sâlikin günlük hayatında, "Kitâb-ül Hakîm"in (hikmet kitabı) açılmasıyla Hak'ın hikmetlerini okuması ve idrâk etmesi önemlidir. "Hakîm'dir her şeyi hikmetle işler, İdrak ettiğinde göğsün genişler, Kalmasın gönlünde şu bu teşvişler, Hikmetle iş gören Hakîm'dir ancak." Bu dizeler, sâlikin Hak'ın hikmetli işleyişini kavradığında kalbinde genişleme ve huzur bulacağını ifade eder. Bu, sâlikin mârifet boyutunda ilerlemesi ve ilâhî hikmetleri kendi varlığında müşâhede etmesidir. "İnsân ve Kur'ân bir bâtında doğan ikiz kardeştir" ifadesi, sâlikin kendi varlığını "Kur'ân-ı nâtık" (konuşan Kur'ân) olarak görmesi ve bu içsel kitabı okuyarak hakikatlere ulaşması gerektiğini vurgular. Bu, sâlikin amelî olarak kendi iç dünyasına yönelmesi ve kendini eleştirerek yanlışlarından pişmanlık duyması (levm) ile aklî mahiyette kıyam etmesidir. Böylece nefs-i cüz'îden akl-ı küll'e doğru bir yolculuk başlar.