Zekât kavramı tasavvufta hangi mertebe ile ilişkilendirilir?

Zekât kavramı tasavvufta dört temel mertebede işlenir ve bu mertebeler sâlikin mânevî yolculuğundaki ilerlemesini gösterir:

1. Şeriat Mertebesi: Bu mertebede zekât, malî bir ibadet olarak anlaşılır. Kul, malının kırkta birini fakirlere verir. Bu, Allah'ın emrine itaat ve malın zâhirî temizliğidir. Bu mertebede, malın hakikatte Allah'a ait olduğu ve kulun sadece bir vekil olduğu bilinci henüz tam olarak idrâk edilmese de, emre uyum esastır.

2. Tarikat Mertebesi: Bu mertebede zekât, nefsin olumsuz ahlâktan temizlenmesi olarak tezâhür eder. Sâlik, nefsini cimrilik, benlik, kibir gibi kötü sıfatlardan arındırarak zekâtını vermiş olur. Uzuvların zekâtı da bu mertebede ele alınır; gözü haramdan sakınmak, kulağı haramdan korumak gibi her bir uzvu ilâhî emir ve yasaklar doğrultusunda kullanmak, o uzvun zekâtıdır. Bu arınma, sâlikin nefsiyle değil, Rabbiyle görme ve duyma hâline gelmesine vesile olur.

3. Hakikat Mertebesi: Bu mertebede zekât, kişinin kendinde bir varlık görmekten vazgeçmesi ve mutlak mânâda Allah'a muhtaç olduğunu idrâk etmesidir. Bu, vücudî olarak zekâttır; yani nefsin kendisine atfettiği varlık sıfatının (vücûd) aslında Allah'a ait olduğunu görmektir. Sâlik, her türlü iddia ve davadan uzaklaşarak, varlığının Hak'tan emanet olduğunu anlar. Bu idrâk, cimrilik gibi nefsânî tutumlardan arınmayı ve ihsan makamına ulaşmayı sağlar. İbnü'l-Arabî'ye göre, "Sevdiklerinizden infak edinceye kadar iyiliğe ulaşamazsınız" (Âl-i İmrân, 3/92) âyeti, insanın en sevdiği şey olan nefsini infak etmesini emreder ki bu da nefsin zekâtıdır.

4. Marifet Mertebesi: Bu en yüksek mertebede sâlik, tüm mertebeleri idrâk ederek verenin de alanın da Allah olduğunu müşahede eder. Ganî-yi Mutlak olan Hakk'ın, kendi zenginliğinin zekâtını kullarına ve âlemlere nasıl verdiğini idrâk eder. Bu mertebede, Allah'ın Kuddûs isminin malı ve nefsi temizleyip arındırması, Rahman isminin ise sadakayı alarak rahmetine vesile kılması müşahede edilir. Veren elin, Allah'ın eli hükmünde olduğu ve alanın da Rahmaniyet sıfatına mazhar olduğu bu mertebede tam olarak anlaşılır. Peygamber Efendimiz'in zekât ve sadaka almayıp daima veren-üstün el olma konumu, Zât ismine mazhar olmasının bir tecellîsidir. Bu mertebe, sâlikin "Allah'ı görüyormuşçasına amel etmek" anlamına gelen ihsanın zirvesine ulaşmasıdır.