Hallac-ı Mansur

Ebû'l-Mugîs el-Hüseyin b. Mansûr el-Hallâc (ö. 309/922) — tasavvuf târihinin en çarpıcı şehîdi, "Ene'l-Hak" davasının sahibi, aşkın hakîkatinin uğruna boynunu darağacına uzatan ârif. Hallâc (pamuk hallaçı) lakabı, bir görüşe göre mesleğinden, diğerine göre "kalpleri hallaç eden", "iç ile dışı ayıran" sufî kabiliyetindendir. Bağdat sokaklarında, devrin halîfesinin emriyle dârağacına çekilmiş, elleri ayakları kesilmiş, son namazını kanlı bedeniyle kılmış; mübarek lafızları kâinâta yayılmıştır. Terzibaba'nın irfân mektebinde Hallâc-ı Mansûr, fenâfillâh makâmının zirvelerinden bir nirengi, sekr (mânevî sarhoşluk) hâlinin bir delili ve aşkın bedelinin bir simgesi olarak okunur. Peki Ene'l-Hak sözü gerçekten küfür müdür, yoksa o sözü diyeni "ben"den eden bir mucize mi?

Kavramın Kökeni ve Anlamı

Hüseyin b. Mansûr el-Hallâc —kısaltılmış adıyla Hallâc-ı Mansûr— hicrî 244/858 yılında Fars bölgesinde Tûr kasabasında doğmuştur. Sehl et-Tüsterî, Amr b. Osman el-Mekkî, Cüneyd-i Bağdâdî gibi devrin büyük sufîlerinden eğitim almıştır. Hayatının sonlarına doğru Bağdat'a yerleşmiş; çarşı pazarda, sokaklarda, hattâ camilerde tevhîd nârasını yükseltmiş, Ene'l-Hak sözünü ilân etmiştir. Halîfe Muktedir'in (ö. 320/932) emriyle, ulemâdan bir grubun "küfür" fetvâsıyla 309/922'de işkence ile katledilmiştir.

Onun adıyla anılan en meşhur eseri Kitâbu't-Tavâsîn, sufî düşüncenin en derin ve şifreli metinlerinden biridir. Ahbârü'l-Hallâc adıyla devrin sufî bilginleri tarafından menâkıbı toplanmıştır.

Kritik Tahkik Tartışması: Ene'l-Hak Küfür mü, Tevhîd mi?

Tasavvuf târihinin en uzun süren tartışmalarından biri, Hallâc'ın Ene'l-Hak (Ben Hakk'ım) sözünün hükmü üzerinedir. Zâhir ulemâ bunu küfür saymış; tasavvuf erbâbı ise üç farklı şekilde değerlendirmiştir:

1. Sekr (mânevî sarhoşluk) sözü: Hallâc, aşk şarabından sarhoş olduğu için bu sözü dilinden kaçırmıştır; sözün mes'ûliyeti, sözü söyleyene değil, söyletene aittir.
2. Hakîkat ifâdesi: Ene'den (ben) kasıt Hallâc'ın kendisi değil, içindeki Hak'ın diyişidir; fenâfillâh makâmında kulluk düşmüş, Hak kalmıştır.
3. Kâinâtın diliyle söyleme: Her zerre kendi sahasında "ene'l-Hak" demektedir; Hallâc bunu insân lisânında tercüme etmiştir.

Tasavvuf Izâhları'nda Terzibaba bu üçüncü yorumun bir başka türünü ortaya koyar:

"Hak benim demedi. Aslında 'ene'l-Hak' bir iddia değildir; zâten âlem hep odur, her varlık kendi sahasında 'ene'l-Hak' nârasını atmaktadır. Gerçek iddia 'ben bâtılım' demektir. Bu husus irfânî bir hakîkattir." (Tasavvuf Izâhları)

Bu şaşırtıcı tahkîk, iddia meselesini ters çevirir: Ene'l-Hak iddia değil, ene'l-bâtıl iddiadır; çünkü Hak'tan başka mevcûd yoktur, ben varım iddiası ancak kendi fânîliğini gizleyen bir vehmdir. Şu'arâ Sûresi tefsîrinde bu nüans Fir'avn ile Mansûr arasındaki kıyasa dökülür:

"Bir Fir'avn 'ben Allâhım' dedi, alçak oldu. Bir Mansûr 'ben Hakk'ım' dedi, kurtuldu. O Fir'avn'ın 'ene'sinin akîbinde Allâh'ın la..." (Şu'arâ Sûresi)

Yani aynı söz iki insânın ağzında zıt yerlere düşmüştür: Fir'avn'ın enesi kendi enâniyyetinin iddiası olduğu için küfür, Mansûr'un enesi kendi fenâsının ifâdesi olduğu için tevhîd'dir. Ayırd edici fark, söyleyenin iç hâlidir.

Terzibaba'nın Yaklaşımı

Mİrâç Gecesi ve Salâ'tta "Ve Alâ İbâdillâhi's-Sâlihîn"

Hallâc-ı Mansûr'un en sık nakledilen kıssalarından biri, onun darağacına götürülmesine sebep olan vaaz hâdisesidir. Bağdat'ta vaaz ederken, aşkın cûş u hurûşuna geldiğinde, Mîrâc gecesi ile ilgili bir sitemde bulunur. Terzibaba bu kıssayı çeşitli kaynaklarda nakleder. Hac Sûresi tefsîrinde:

"Bir gün Hallâc-ı Mansûr Bağdat'ta vaaz verirken bir cûş-i hurûşa geliyor. Yani bir muhabbete geliyor. Diyor ki: Ne olaydı Hazreti Rasûlüllâh Mîrâc gecesi 've alâ ibâdillâhi's-sâlihîn' diyeceği yerde 've alâ ibâdi..." (Hac Sûresi)

Yani Hallâc, namazın teşehhüd faslındaki "Allâh'ın selâmı bizim ve sâlih kullarının üzerine olsun" cümlesini eleştirir. Diyor ki: "Yâ Rasûlallâh, neden 've alâ ibâdi'l-sâlihîn' (sâlih kullar) dedin de 've alâ ibâdihî ecmaîn' (bütün kullar) demedin? Eğer ecmaîn demiş olsaydın, Allâh'ın selâmı ve rahmeti bütün kulların üzerine inerdi." Bu, Hallâc'ın Hak'ın rahmetini kâinâta genişletme arzusunun bir örneğidir; ama aynı zamanda Hz. Peygamber'in (s.a.v.) Mîrâç'taki sözüne itirâz olarak yorumlanmış ve bu yüzden hesap sorulmuştur. Bendeki Terzi Babam, Cilt 2'de Hallâc'ın bu hatâdan dönüşü şöyle anlatılır:

"Hatâ ettiğini anlayan 'Hallâc-ı Mansûr' hatâ ettim Yâ Rasûlüllâh, boynum ile ödeyeceğim. 'İbâdillâhi's-sâlihîn' ifâdesi Salâh için..." (Bendeki Terzi Babam, Cilt 2)

Yani Hallâc, hatâsını anlayıp boynumla öderim demiş ve bu söze sâdık kalarak boynunu uzatmıştır. Sohbet Arası Sohbetler 23 aynı kıssayı bir başka tâzelikle anlatır:

"Allâh'ın rahmetini tahsîs etmeseydi diyor, ecmaîn deseydi. Yani bütün insânları rahmeti kaplasaydı. Zâten kendisi rahmeten li'l-âlemîn değil mi? Öyle deseydi ne olurdu?" (Sohbet Arası Sohbetler 23)

Marifet Mertebesinin Henüz Yerleşmediği Devre

Sohbet Arası Sohbetler CD 10'da Terzibaba, Hallâc'ın bu cûş hâlinin mânevî yorumunu yapar:

"Heyecanlı olduğu devrelerde, daha kendisinde henüz Ma'rifet mertebesinin hakîkati yerleşmediği, yani tabiîleşmediğinden, coşkulu olduğu ilk anladığı devrelerinde, ki o hâlet-i rûhiyyesi bir gün vaaz ediyorken Bağdat..." (Sohbet Arası Sohbetler CD 10, 2002)

Bu çok mühim bir tanıdır: Hallâc, Hakîkat mertebesini idrâk etmiş, fakat Ma'rifet mertebesi henüz onda fıtrîleşmemiştir. Sekr hâli devam etmekte, sahv (ayıklık) henüz yerleşmemiştir. Bu da onu coşkun, taşkın sözlere sevk etmiştir. Ârifin nihâî kemâli sekrden sahve dönmektir; Hallâc bu kemâli darağacında, son namazıyla bedenleştirmiştir.

Zindandaki Diyalog: "Burada Ben Tutsak Değilim, Hakk'ın Tutsağıyım"

Hallâc'ın hapsedilmesi süreci de menkıbevî bir zenginlik taşır. Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler 28'de anlatılan bir kıssa:

"O'nun namaz kılmasına, iyi hâl göstermesine zindancı çok üzülmüş, çok muhabbet etmiş, sevmiş. O'na demiş ki 'Gel efendi seni buradan çıkarayım' demiş. 'Hallâc-ı Mansûr: sen ne o...'" (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler 28)

Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler 29'da diyalogun devamı verilir:

"O anda eli ile bir işâret ediyor, hemen duvarlar açılıveriyor. 'Sen iyi niyetinle beni bırakmak istiyorsun, ama zâten burada ben tutsak değilim. Ama Hakk'ın tutsağıyım' diyor. 'Oradan da nereye kaçacağım, âlem O'nun âle..." (Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler 29)

Bu, velâyetin paradoksal hâlidir: Hallâc, kerâmetiyle duvarları açabilir, ama açmaz; çünkü gerçek tutsaklık zindânın değil, Hak'ın murâdına teslîm olmanın zincirleridir. Kerâmet, velîliğin alâmetidir; fakat velînin tercihi kerâmetini kullanmamaktır.

Hırka ve Nehir: Kerâmetin Önceden Bilinmesi

Sohbet Arası Sohbetler CD 9 ve 11'de Hallâc'ın bir başka kerâmeti anlatılır:

"Sen şu hırkamı al, benim başıma böyle böyle bir hâdise gelir. Orada nehre atarlar. Nehir kabarmaya..." (Sohbet Arası Sohbetler CD 9 ve 11, 2002)

Hallâc, dostlarından birine hırkasını verip kendi başına gelecekleri önceden haber vermiştir. Cesedi nehre atıldığında, nehir kabaracak, bütün Bağdat'ı sular basacaktır; ancak hırka belirli bir noktaya bırakıldığında nehir sakinleşecektir. Bu kıssa, velînin ölümünden sonra bile tasarrufunun devâm ettiğini gösterir.

Halîfe ve Hallâc: Cüneyd'in Tavrı

Hallâc'ın katlinin halîfe-velî diyalogundaki yansıması Hikâyeler, Vecizeler, Atalar Sözü'nde aktarılır:

"Halîfenin sohbetinde iken Mansûr hakkında ne düşündüğünü sorar, o da cevâben (Senin işin yok mu? Sen bir halîfesin. Halkın huzûrunu, rahatını düşün. Öldürdüğün velînin..." (Hikâyeler, Vecizeler, Atalar Sözü)

Bu nakil, ulemâdan biri tarafından halîfeye verilen edebli cevaptır: "Sen halîfesin, halkın işiyle uğraş; öldürdüğün kişinin velâyeti seninle değil, Hak'la olan münâsebetidir." Bu, zâhirî hükmün uygulanmasının bâtınî makâmı iptal edemeyeceğinin bir mâhirâne ifâdesidir.

Vehm Pamuğu ile Vâhidü'l-Kahhâr'ın Sesi

Gülşen-i Râz Şerhi, Cilt 2'de Hallâc'ın yaşam hikmeti şöyle özetlenir:

"Benliğine âit hiçbir şeyi kalmayacak. Karşıdaki zannedecek ki o benliği ile yaşıyor. Hâlbuki o benliği ile değil, gerçeği ile yaşıyor. Zan pamuğunu kulağından çıkar da tek ve her şeyi kahreden Tanrı'nın sesi..." (Gülşen-i Râz ve Şerhi 2)

Yani Hallâc-ı Mansûr, dış gözle bakanlara normal bir insân gibi görünür; ama içinde "ben" namına bir şey kalmamıştır. Zan pamuğunu çıkarmak — vehmden sıyrılmak — Vâhidü'l-Kahhâr'ın sesini duymanın şartıdır.

Hadi ve Mudill İsimlerinin Şiddetli Zuhûru

İzmir İrfân Sohbetleri CD 1'de Terzibaba, Hallâc'ın enel Hakk sözünün kıyâmet alâmeti olarak çağa yayılmasına dikkat çeker:

"Bu kıyâmete doğru daha da çok olacak. İşte bu yaşantı, Hâdî isminin şiddetli zuhûru. Geniş kitlelerdeki zuhûru, Mudill isminin zuhûruna kaynak teşkil edecek; dalâlette ka..." (İzmir İrfân Sohbetleri CD 1, 1998-2000)

Yani Hâdî (hidâyet edici) ismi şiddetle zuhûr edince, hak yolunda olmayanlar bunun karşıt yansımasıyla Mudill (saptıran) ismine düşerler. Çünkü Hallâc gibi gerçek Ene'l-Hak sahipleri belirince, yanılgıyla "ben Tanrıyım" diyen sahteler de çoğalır. İzmir İrfân Sohbetleri CD 2'de bu tehlike şöyle anlatılır:

"Akıl yoluyla bu işi yapacaklarını zannettiklerinden, akıl yoluyla bu uygulamanın doğru tamam olduğunu zannettiklerinden, nefisleri bu bilgiye sahip çıkacak; nefsânî yönden 'ben Hakk'ım' diyecekler. O zaman bi..." (İzmir İrfân Sohbetleri CD 2, 2000)

Bu uyarı kritiktir: Sadece kitap okuyup "ben Hakk'ım" demek, fenâyı yaşamadan bu sözü kullanmak, küfre yol açar. Hallâc'ın sözü kalbinden çıkmıştır; sahtelerinki ise aklının düşüncesinden. Aradaki fark, fenânın ateşidir.

Vâhid'e Kendi Kendini Birlemek Yeter

İnci Tezgâhı 1'de Hallâc'a izâfe edilen meşhur bir mısra:

"Vâhid'e kendi kendini birlemek yeter. (Hallâc-ı Mansûr)" (İnci Tezgâhı 1)

Yani gerçek tevhîd, Vâhidin kendi kendini birlemesidir; sıradan kulun "tevhîd" demesi bile, bir başka Vâhidin nidâsından ibârettir. Bu mısra, vahdet-i vücûd öğretisinin kalbidir.

Aşk Âleminin Üniversite Tahsili

Aşk ve Muhabbet Yolu'nda Hallâc'ın aşk derecesi şöyle övülür:

"Tesi olan bir sözdür. Kul ile Rab arasında öyle bir an varmış ki oraya melek, peygamber giremezmiş. Su bile sızmazmış. Şu hâlde orada kulun kulluğu erirmiş. Bunlar aşk âleminin üniversite tahsili gibidir." (Aşk ve Muhabbet Yolu)

Hallâc'ın yaşadığı hâl, kul-Rab arasında meleğin bile giremediği özel bir andır; kulluk o anda erir, geriye sadece aşkın hakîkati kalır.

Şehâdet Kelimesi ve Hallâc'ın Şehâdeti

Kamer Sûresi tefsîrinde Hallâc'ın Ene'l-Hak sözünün kelime-i şehâdet mertebesi işlenir:

"Bu güzel oluşumu müşâhede ettikten sonra, kelime-i şehâdet getirip bu hâdiseye şehâdetlerini ifâde etmişlerdir. Bir kimse gerçekten güzel bir oturuşla başladığı et-tehiyyâtü olu..." (Kamer Sûresi)

Şehâdetin iki katlı bir yapısı vardır: Söylenen kelime-i şehâdet (lâ ilâhe illâ'llâh Muhammedün Rasûlullâh) ve yaşanan kelime-i şehâdet (kanıyla, ölümüyle Hak'ı tasdîk etmek). Hallâc-ı Mansûr, ikisini bir araya getirmiş, sözünü canıyla mühürlemiş bir ârifdir.

Endülüs Lisanında Hallâc

Ahadiyyet kitabının İspanyolca özetinde Hallâc, Hakk'ın âşıkı olarak tanıtılır:

"Uno de los mas pobres amantes de Haqq Hallac-I Mansur, le pidió al fiscal que le había amputado las dos manos; que le permitiera realizar su último Azalá..." (Ahadiyyet)

Bu nakil, Hallâc'ın elleri kesildikten sonra hâkimden son namazını kılmak için izin istediğini söyler. Aşkın küllîliği — Bağdat'tan Endülüs'e kadar uzanan — Hallâc'ın menkıbesinde tezâhür eder.

Noktanın Uzantısı: Bütün Harfler Bir Noktanın Türevidir

Her Şey Merkezinde mi? eserinde, Hallâc'a izâfe edilen meşhur "nokta" tahkîki nakledilir:

"Bütün harfler ve biçimler, noktanın uzantısı, noktanın türevi olarak görüldüğünden, O'nun (Tanrı'nın) maddeler evrenindeki ilk belirlenmesinin nokta olduğuna inanılır. Elif bir nokta (•) nın uzantısıdır. Bâ..." (Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye)

Bu, Hallâc'ın Tavâsîn kitabındaki meşhur "nokta öğretisi"dir. Bütün varlık, Zât'ın tek bir noktasından zuhûr etmiştir; bütün harfler, kelimeler, sûretler aynı noktanın uzantılarıdır. Bu, vahdet-i vücûdun en güzel sembolüdür.

Salât (Namaz)'ta Hallâc Kıssası

Salât (Namaz) eserinde Terzibaba, namazın tehiyyât faslına Hallâc kıssası üzerinden derin bir izâh getirir:

"(Hallâc-ı Mansûr) hâdisesinde dikkatlerimiz çekilmiştir. Bir gün Hallâc-ı Mansûr, Bağdat'ta kürsîde vaaz ederken hoş bir hâl içinde, ne olaydı Mi'rac gecesi efendimiz ALLÂH..." (Salât / Namaz)

Bu, sıradan bir namaz tâlimi değil, namaz içinde Mîrâçı yaşayan ârifin tehiyyât faslında ne kadar uyanık olması gerektiğinin bir dersidir.

Kavramlar Ağında Hallâc-ı Mansûr

Enel Hakk sözü Hallâc'ın isim hâline getirilmiş davâsıdır; Hallâc başlığı kişiyi, Ene'l-Hak başlığı ise sözü ve doktrini ifâde eder. Fena ve Fenafillah makâmlarının en bilinen şehîdidir; fenânın ne kadar gerçek olduğunu darağacında kanıyla kanıtlamıştır.

Tevhid meselesinin en cesur ifâdesi Hallâc'tan çıkmıştır; ondan sonra hiçbir sufî, tevhîdi Hallâc'ı düşünmeden konuşamamıştır. Sekr — mânevî sarhoşluk — onun hâlinin teknik adıdır; sahv (ayıklık) ile arasındaki gerilim, sufî literatürün baş meselelerindendir.

İnniyyet — ben-lik — Hallâc'ın enesinin tahkîkî bir benlik mi yoksa Hak'ın benliği mi olduğu tartışmasının kaynağıdır. Aşk kavramı Hallâc'la beraber tasavvuf literatürünün merkezîne yerleşmiştir; Mecnûn-Leylâ örneklerinin yanına Hallâc-Hak örneği eklenmiştir.

Cüneyd-i Bağdâdî, Şiblî, Şeyh Mahmûd Şebüsterî, Mevlânâ, Ahmed Avni Konuk, Terzibaba gibi sufîler hep Hallâc'ı kendi tarîklerinin bir nirengisi olarak gördüler. Bistâmî'nin "Sübhânî mâ a'zame şânî" (Beni tenzîh ederim, şanım ne yücedir!) sözü de aynı sekr familyasının başka bir örneğidir.

Kütüphânedeki Kaynaklar

Terzibaba — Necdet Ardıç:

• Sohbet Arası Sohbetler CD 5, 6, 7 (2001): Hallâc-ı Mansûr başlıklı fasıllar — temel biyografi ve kıssalar.
• Sohbet Arası Sohbetler CD 1 (2000): İbâdillâhi's-sâlihîn tahsîsi etrâfında Hallâc kıssası.
• Sohbet Arası Sohbetler CD 9, 10, 11 (2002): Hırka ve nehir kerâmeti; Hallâc'da Marifetin henüz fıtrîleşmemesi.
• Sohbet Arası Sohbetler 23: Hallâc'ın muhabbetten cûşa gelişi; rahmeten li'l-âlemîn vurgusu.
• Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler 28 & 29: Zindandaki diyalog — Hak'ın tutsağıyım.
• İzmir İrfân Sohbetleri CD 1 & 2: Çağımızda Hâdî-Mudill zuhûru ve sahte "ben Hak'ım" iddiaları.
• Tasavvuf Izâhları: "Ene'l-Hak iddia değildir, ene'l-bâtıl iddiadır" tahkîki.
• Bendeki Terzi Babam, Cilt 2: Hallâc'ın "hatâ ettim, boynumla öderim" tövbesi.
• Hikâyeler, Vecizeler, Atalar Sözü: Hallâc-halîfe-ulemâ üçgeni.
• Hac Sûresi: Hallâc'ın Mîrâç gecesi sitemi.
• Şu'arâ Sûresi: Fir'avn ile Mansûr'un enesinin karşılaştırılması.
• Gülşen-i Râz ve Şerhi 2: Hallâc'ın zan pamuğunu çıkarmak tavsiyesi.
• Aşk ve Muhabbet Yolu: Hallâc'ın aşk derecesinin "kul-Rab arası özel an" olarak tarifi.
• Salât (Namaz): Tehiyyât faslında Hallâc kıssasının ders olması.
• Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye: Hallâc'ın nokta öğretisi.
• İnci Tezgâhı 1: "Vâhid'e kendi kendini birlemek yeter" mısraı.
• TB. Kelime-i Mûseviyye & Hâlidiyye: Hallâc'ın cûşunun Mûseviyye bağlamındaki şerhi.
• Ahadiyyet: İspanyolca özette Hallâc'ın son namazı.
• Kamer Sûresi: Hallâc'ın şehâdetinin kelime-i şehâdet mertebesi.

Değerlendirme

Hallâc-ı Mansûr, tasavvuf târihinin en romantik şehîdi değildir sadece; en cesur tahkîkidir. Ene'l-Hak sözü onun ağzından çıkmıştır, ama o sözü söyleyen Hallâc'ın "ben"i değildir — Hak'ın kendi kendini ilân edişidir. Onun dârağacında okunan son sözleri, kanıyla mühürlediği son namazı, küllî tasarrufu — hepsi tasavvufî tahkîkin sözle değil, canla söylenebileceğini gösterir.

Terzibaba'nın irfân mektebi Hallâc'ı bir uyarıyla okumayı öğretir: Hallâcın sözünü kullanmak isteyen sâlik, önce fenânın acısını çekmiş, sahvın ayıklığına ermiş, Marifetin fıtrîleştiği bir mertebeye gelmiş olmalıdır. Aksi hâlde, Fir'avn'ın enesine düşer; aklının "ben Hakk'ım"ı, kalbinin fenâsı olmadıkça küfürdür. Okuyucuya tavsiye odur ki, Hallâc-ı Mansûr'u önce kıssalarıyla tanısın (Sohbet Arası Sohbetler CD 5-7), sonra tahkîkî zeminini öğrensin (Tasavvuf Izâhları, Şu'arâ Sûresi tefsîri), ve nihâyet Tavâsîn'in nokta öğretisinin tasavvufî zemiyni Her Şey Merkezinde mi? eserinde tefekkür etsin.

Çünkü Hallâc-ı Mansûr'u anlamak ile taklîd etmek arasında bir uçurum vardır; anlayan sâlik, Vâhid'e kendi kendini birlemek yeter mısraını kalbine yerleştirir, aklının değil, aşkının diliyle konuşmayı bekler. Hallâc'ın ölümü ders, hayatı imtihandı; ve onun gibi sözleri söyleyebilmek için, onun gibi ölmeyi göze almak gerekir.