Hz. Musa (a.s.)

Hz. Musa (a.s.), Kelîmullâh lakabıyla anılan, Tûr-i Sînâ'da Hak ile aracısız konuşma şerefine eren ulü'l-azm rasûllerden biridir. Tasavvufî okuyuşta o, tenzih mertebesinin en yetkin temsîlcisi, asâsı ile sihir ile mu'cizenin sınırını çizen, Firavn karşısında Hak'kın tarafında duran celâlî bir nebîdir. Terzibaba külliyâtında Hz. Musa, altı peygamber serisinin dördüncü cildine müstakil olarak ayrılmış, Tevhîd-i Esmâ mertebesinin sâhibi olarak yerleştirilmiştir; Bakara, Kasas, Neml, İsrâ, Kehf gibi sûrelerin kalbinde dolaşır. Peki, Kelîm olmak ne demektir; Hızır ile yapılan yolculuğun bize öğrettiği "nefsim adına yapmadım" sözünün sırrı nedir? Bu sayfada Terzibaba'nın gönlünden gelen izlerle Hz. Musa'nın kelime-i Mûseviyyesini okuyacağız.

Kavramın Kökeni ve Anlamı

"Mûsâ" ismi Kıptîce "mû" (su) ve "şâ" (ağaç/sandık) kelimelerinin birleşiminden geldiği rivâyet edilir; çünkü o, bebekken bir sandık içinde Nil'in suyuna bırakılmıştı. Kur'ân-ı Kerîm onu, "ülü'l-azm" beş rasûlden biri olarak (Ahkāf 46/35) ve diğer hiçbir peygambere kullanılmayan "Kelîmullâh" sıfatıyla anar: "Allâh Mûsâ ile gerçekten konuştu" (Nisâ 4/164).

Kur'ân, hiçbir nebîye ayırmadığı kadar yer ayırır Hz. Musa'ya — kıssası onlarca sûrede tekrarlanır. Bu tekrar boş bir mükerrer değildir; her tekrar farklı bir mertebeden okumayı talep eder. Bakara'da Musa, İsrâîloğulları'na hitap eden tarihî nebîdir; Tâhâ'da Tûr'da Hak'kı arayan tâlibtir; Kehf'te Hızır'ın talebesidir; Kasas'ta zayıflatılmışlara gönderilmiş kurtarıcıdır.

"Bu Âyetler Hz. Mûsâ (a.s)'ın kavmine gönderilmiş Âyetlerdir. Yani bir topluluğa hitap etmektedir. Nasıl hitap etmektedir? Hemen cümlenin sonundan anlaşılacağı gib(i)..." (Bakara Dosyası, Terzibaba)

İbn Arabî, Fusûsu'l-Hikem'de Kelime-i Mûseviyye'yi vücûd-ı mutlakın taayyün-i Mûsevîsi olarak ele alır; onun sandık içinde suya bırakılması, ruhun beden kalıbına ilkā edilmesinin temsîlîdir:

"Bu 'sandık' Hz. Mûsâ'nın nâsûtu ve sûret-i beşeriyyesidir; 'onun sandığa ilkāsı', rûhunun sandık gibi olan cismine ta'lîkinin nazîridir; ve 'sandığın denize at(ılması ise...)" (TB. Kelime-i Mûseviyye, Terzibaba)

Hz. Musa'nın Mertebesi: Tevhîd-i Esmâ ve Tenzîh

Terzibaba'nın altı peygamber sıralaması, Hz. Musa'yı Tevhîd-i Esmâ mertebesinde konumlandırır. Bu, sâlikin fiillerin faili olarak Hak'kı görmenin (Tevhîd-i Ef'âl — İbrâhîm makamı) ötesine geçerek, isimlerin arkasındaki Hak'kın vâhid zâtını görmesidir. Esmâ-i hüsnânın çoğulluğu, Müsemmânın birliğine taşınır.

Hz. Musa'nın tenzîhî eğilimi, onun Hızır ile yolculuğundaki gerilimde açıkça görülür: Musa, zâhirî şerîatın gözünden Hızır'ın amellerini kınar; Hızır ise bâtınî hakîkattan bakarak ona cevap verir:

"Zâhirede münkerâttan olmakla, Mûsâ (a.s.)ın inkârına cevâben مَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي (Kehf, 18/82) ya'ni 'Ben o işleri kendi nefsimin emriyle işlemedim'..." (Kelime-i İsmâiliyye, Muhyiddîn İbnü'l-Arabî)

Bu, şerîat-ı tenzîh ile hakîkat-i teşbîh arasındaki dengenin nasıl kurulacağı dersinin temelidir. Musa'nın inkârı kabâhat değildir; Tevhîd-i Esmâ'nın gerektirdiği adâlet-temelli bakışın fıtrî sonucudur. Hızır ise, ondan daha üst bir mertebeden bakarak, isimlerin arkasındaki hâkim-i mutlak'a doğrudan teslîmin nasıl olacağını gösterir.

Terzibaba'nın Yaklaşımı (KALBİ)

Altı Peygamber Silsilesinde Dördüncü Halka

Terzibaba'nın Altı Peygamber serisinin dördüncü cildi, müstakil olarak Hz. Musa'ya tahsis edilmiştir:

"GÖNÜLDEN ESİNTİLER: (6) PEYGAMBER (4) Hz. MÛSÂ-Kelîmullâh (a.s.) NECDET ARDIÇ İRFAN SOFRASI NECDET ARDIÇ TASAVVUF SERİSİ (59)" (Altı Peygamber Cilt 4, Terzibaba)

Bu seri, sâlikin nefs mertebelerinde her bir nebî ile ne tür bir hâl yaşayacağının haritasıdır. Musa makamında sâlik, kendi Firavnî nefsiyle yüzleşir; asâsını Hak'kın eline teslîm ettiğinde, bu asâ batıl-yutan yılana dönüşür.

Hz. Musa'ya İndirilen Levhler ve 9 Mu'cize Sırrı

Terzibaba Neml Sûresi şerhinde, Hz. Musa'nın 9 mu'cizesi ve 9 levhi arasındaki sayısal bağa dikkat çeker:

"Bir Âyette Mûsâ (a.s.) Fir'âvn'a gösterdiği 9 Âyet, Hz. Mûsâ'nın 9 mu'cizesi. Hep 9 buranın içinde geçmekte. Mûsâ'ya indirilen levhler hep 9'dur." (Neml Sûresi, Terzibaba)

9 sayısı, fertiyyet mertebesinin sayı sembollerinden biridir; teklerin son hânesidir, ardından onlar hânesi başlar. Bu, Tevhîd-i Esmâ'nın Tevhîd-i Sıfât'a kapı araladığı eşiğin sayısal işaretidir.

Mîrâc'da Karşılaşma: Musa'nın Ağlaması

İsrâ Sûresi şerhinde Terzibaba, Hz. Peygamber'in Mîrâc'da Hz. Musa ile karşılaşmasını ve onun ağlamasını nakleder:

"Mûsâ (a.s.)'a rastladım. Selâm verdim. — 'Hoş geldin kardeş ve peygamber!' dedi. Kendisinden ayrılınca ağlamaya başladı. Cenâb-ı Hakk kendisine: 'Ne diye ağlıyorsun?' diye sordu. Mûsâ (a.s.) 'Ya Rabbi, bend(en sonra gönderdiğin gencin ümmeti benim ümmetimden çoktur)' dedi." (İsrâ Sûresi, Terzibaba)

Bu ağlama, nebevî hased değil — peygamberlerde hased olmaz — Hak'kın hikmetine duyulan hayretin gözyaşıdır. Aynı zamanda Musa, bu Mîrâc'da Peygamber'imize beş vakit namazın elli vakitten indirilmesi için ısrarla şefaat etmiş, bu da onun ümmet-i Muhammed'e karşı muhabbetinin bir delîli olarak tezekkür edilir.

Asâ ve Sihir: Mu'cize ile Sihrin Sınırı

Konuk'un Mesnevî Şerhi Cilt 5'teki yorum, sihir ile mu'cize arasındaki ontolojik farkı Musa'nın asâsı üzerinden açıklar:

"Sihir meydanda kalır ve tezvir olduğu meydâna çıkar. Fir'avn ile sâhirler Hz. Mûsâ'yı sihirbâz ve elindeki asâyı da sihir zannettiler ve bu sebeple mukâbeleye kıyâm ettiler. Vaktâki asâ yılan olup sâhir(lerin urganlarını yuttu)..." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi Cilt 5, Ahmed Avni Konuk)

Sihir tezvîr (sahtekârlık) iken, mu'cize hakîkattir. Sihirbazların yenilgisi, salt bir teknik üstünlük değil, Hak ile bâtılın hakîkatte birbirine eşit olmadığının ontolojik beyânıdır.

Kelîmullâh Olmanın Anlamı: Aracısız Hitap

Kelîmullâh sıfatı, bütün peygamberler arasında yalnız Hz. Musa'ya hastır. Bütün rasûller vahy alır; ancak Hz. Musa, Tûr-i Sînâ'da aracısız hitaba mazhar olmuştur. Bu, kelâm sıfatının doğrudan tecellîsidir. Terzibaba Tasavvuf Îzâhları'nda Hz. Âdem'e isimlerin tâlim edilmesi bahsinde, Mûsevî mertebeyi ilmel-yakînin zirvesi olarak yerleştirir:

"Esmâ-ül hüsnâyı Cenâb-ı Hakk Âdem (a.s.)'a; 've alleme Âdemel esmâe küllihâ' (2/31) âyet-i kerîmesinde de belirtildiği gibi tâlim ettirdi, öğretti. Yânî ilmel-yakîn mertebesinden öğretti." (Tasavvuf Îzâhları, Terzibaba)

Musa'nın Kelîm makamı, Âdem'in ta'lîm-i esmâsı üzerinden yükselen, esmânın hep birlikte müsemmâ ile konuştuğu mertebedir.

Bakara: İnek Kıssası ve İç Anlam

Terzibaba Kasas Sûresi şerhinde, Bakara Sûresi'nin "inek" anlamındaki isminin Hz. Musa kıssası ile bağını açıklar:

"Hz. Mûsâ'nın inekle ilgili bir hikâyesi bulunduğundan 'Bakara' yani 'inek' Sûresi diye adlandırılmıştır. Bak-ara şeklinde telaffuz edilmesi halinde bizleri başka bir ge(rçekliğe taşır)." (Kasas Sûresi, Terzibaba)

"Bak-ara" şeklindeki tasavvufî okuyuş, nazarın araştırmasına yapılan bir göndermedir. İnek, nefs-i emmârenin bir temsîlîdir; onun kesilmesi, katl-i nefstir; onun bir parçasının ölü adama dokundurulmasıyla dirilmesi ise nefsin terbiyesi sonrası gelen hayât-ı kalbînin tasvîridir.

Hârûn ile Ortaklık: Da'vette Yardımcı Talebi

İbn Arabî Kelime-i Hârûniyye'de, Hz. Musa'nın kardeşi Hârûn'u da'vete ortak istemesini özel bir hikmet olarak okur:

"Hz. Hârûn'un emr-i da'vette ve nübüvvette iştirâki Hz. Mûsâ'ya Hak'tan rahmet oldu. Ve Hz. Hârûn Cenâb-ı Mûsâ'dan yaşça büyük idi. Fakat nübüvvet i'tibâriyle Hz. Mûsâ; ond(an evlâ idi)." (Kelime-i Hârûniyye, Muhyiddîn İbnü'l-Arabî)

Bu, cem ile kesretin birlikte iş gördüğünü, bir nebînin de Hak'tan yardım talebinde bulunabileceğini gösterir; yaş büyüklüğü ile mertebe büyüklüğünün her zaman örtüşmediğini de hatırlatır.

Mesnevî'de Hz. Musa

Mevlânâ ve şârihi Ahmed Avni Konuk, Mesnevî boyunca Hz. Musa kıssalarını vahdet-i vücûd lensiyle okur. Cilt 10'da Firavn'ın mu'cize karşısındaki teslîmiyet sahteliği işlenir:

"İnâdcı Fir'avn Mûsâ (a.s.)ın mu'cizesi olan asânın yılan olduğunu gördü. Da'vâsı yalan olduğu için aczinden dolayı Mûsâ (a.s.)dan mühlet istedi ve yumuşaklık gösterdi. Zekiler dediler ki(...)" (Mesnevî-i Şerîf Şerhi Cilt 10, Ahmed Avni Konuk)

Firavn'ın yumuşaması, iman değil taktiktir; nefs-i emmârenin sıkıştığında nasıl iki yüzlü olabileceğinin keskin bir resmidir.

İbn Arabî Kelime-i Sâlihiyye'de "Mûsâ Mûsâ ile cenkte oldu" temsîli ile taayyün mertebesindeki çatışmayı şöyle çözümler:

"'Renksizlik', ıtlâk ve vahdet-i sırftır. 'Renk', âlem-i takayyüdât-ı şuûnât demektir. 'Mûsâ ile Mûsâ'dan murâd, kisve-i taayyüne (büründüğünden Hak ile Hak'kın cengi)..." (Kelime-i Sâlihiyye, Muhyiddîn İbnü'l-Arabî)

Yâni Musa ile Firavn'ın çekişmesi, hakîkatte bir Hak'kın iki taayyünündeki tezahür çatışmasıdır; sâlik bu sırrı kavradığında, hem celâl hem cemâlin aynı zâttan zuhûr ettiğini görür.

Kavramlar Ağında Hz. Musa

Hz. Musa, tenzih kutbunun nebevî temsîlcisidir; karşı kutbunda Hz. İsa (a.s.) teşbîhi ile durur; Hz. Muhammed (s.a.v.)'in *cem'u'l-cem'*i bu ikisini birleştirir. Hz. Âdem'in ta'lîm-i esmâsı, Hz. Nûh'un necâtı ve Hz. İbrâhîm'in halîliyyeti, Mûsevî Kelîm makamına doğru basamak basamak yürür.

Asâ mu'cizesi onun yed-i beydâsı ile birlikte, tecellî kavramının zâhirî misâlleridir. Hakîkat ile sihirin çatışması, zâhir ile bâtın'ın çatışmasını da temsîl eder. Vahy'in aracısız tecellîsi, Kelîm sıfatının özelliğidir.

Hızır ile yapılan yolculuk, ilhâm ve hikmet mertebesinin Mûsevî şerîatı aşan yüzünü gösterir; bu yolculuk bâtınî ilimin zâhirî ilime nasıl üstün gelebileceğinin temsîlîdir. Muhabbet ve fenâfillâh onun Tûr'da bayılışında zâhir olur — "Rabbim, kendini bana göster!" deyince Tûr parçalanmış, Musa baygın düşmüştür.

Esmâ-i Hüsnâ'nın müsemmâ'sını arayan sâlik, Mûsevî makamdan geçer. Bakara Sûresi tâ ortasından İsrâîloğulları kıssaları ile bu makamın aynasıdır. Silsile içinde Hızır, Mûsevî tenzihin aşılması için bekleyen velâyet kapısıdır.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Terzibaba külliyâtından doğrudan eserler:

• Altı Peygamber Cilt 4: Hz. Mûsâ-Kelîmullâh (a.s.) — Müstakil olarak Hz. Musa'ya tahsis edilmiş cilt.
• TB. Kelime-i Mûseviyye — Terzibaba'nın İbn Arabî Mûsevî Fass şerhi.
• Bakara Sûresi ve Bakara Dosyası — Mûsevî kıssaların yoğun şekilde işlendiği şerhler.
• Neml Sûresi — 9 mu'cize sırrı ve Mûsevî levhler.
• Kasas Sûresi — Mûsevî nübüvvetin başlangıç hikâyesi, bak-ara okuyuşu.
• İsrâ Sûresi — Mîrâc'da Hz. Musa ile karşılaşma.
• Kehf-Mağara Sûresi — Mûsâ-Hızır kıssası ve fetâ Yûşâ'nın rolü.
• Nisâ Sûresi — Mûsâ-Hızır kıssasındaki iki yetimin bâtınî tefsîri.
• Tasavvuf Îzâhları — Esmâ ta'lîmi ve ilmel-yakîn bahsinde Mûsevî mertebe.
• Her Şey Merkezinde mi? — Hikâye — "Benim ümmetimin evliyâları, Beni İsrâîl'in peygamberleri gibidir" hadîsine bağlanan Mûsevî vârislik.
• Aşk ve İrfân Yolunda — Mûsevî terbiyenin pratik karşılığı.
• TB. İlyâs-Lokmân-Hârûn Fasılları — Hârûn ortaklığı ve da'vette yardım talebi.

Fusûsu'l-Hikem ve şerhleri:

• Kelime-i Mûseviyye (İbn Arabî) — Sandık, su, ilkā temsîli.
• Kelime-i Hârûniyye (İbn Arabî) — Mûsâ-Hârûn ilişkisi ve da'vet ortaklığı.
• Kelime-i İsmâiliyye (İbn Arabî) — Hızır'ın "nefsim emriyle yapmadım" sözünün tahkîki.
• Kelime-i Sâlihiyye (İbn Arabî) — "Mûsâ Mûsâ ile cenkte" temsîli.
• Kelime-i Îseviyye, Kelime-i Süleymâniyye — Mûsevî kıssaların diğer fasıllar içindeki yansımaları.

Mesnevî-i Şerîf Şerhi (Ahmed Avni Konuk):

• Cilt 2 — Mescid-i Şerîf'teki direğin nâlesi ve mu'cize-iman bağı.
• Cilt 5 — Asâ ve sihirbazların yenilgisi.
• Cilt 10 — Firavn'ın yumuşama taktiği.
• Cilt 13 — Mûsâ atıfları indeksi (geniş referans).

İlişkili sûreler:

• Şu'arâ Sûresi, Zâriyât Sûresi, Tâhâ Sûresi (atıflarla) — Mûsâ-Firavn karşılaşmasının çeşitli yüzleri.

Değerlendirme

Hz. Musa (a.s.), Terzibaba külliyâtında Kelîmullâh sıfatıyla Tevhîd-i Esmâ mertebesinin temsîlcisidir. Onun nebevî yürüyüşü, asâsı ile tenzîhi, yed-i beyzâsı ile cemâli bir arada taşır. Hızır ile yolculuğu, zâhirî şerîat ile bâtınî hakîkat arasındaki dengeyi öğreten ebedî bir derstir; "nefsim emriyle yapmadım" sözü, fenâfillâh edebine ilk işâretlerden biridir. Tûr'daki bayılışı, talepin teslîmi öncelediğini hatırlatır. Bakara'dan Kasas'a, İsrâ'dan Kehf'e yayılan Mûsevî kıssalar, Hak'kın bir tek nebî üzerinden ümmete sayısız mertebeden ders verişinin örneğidir. Sâlik için Hz. Musa, kendi içindeki Firavn'a karşı yürütülecek cihâd-ı ekberin en eski sancaktarıdır; ve Hızır'ın bekleneceği o eşikte, Kelîmî sabrı kuşanması gereken yoldaşıdır.