İçeriğe atla
Levh-i Mahfuz
18px

Levh-i Mahfuz

Levh-i Mahfuz, kelime anlamıyla “korunmuş levha”, ilahi takdirin ve kâinatta olacak her şeyin yazılı olduğu manevi bir kitaptır. Tasavvuf düşüncesinde varlık mertebeleri ve ilahi ilmin zuhura çıkış süreçleri içinde önemli bir konuma sahiptir. Terzibaba İrfan Mektebi’nin kaynaklarında bu kavram, özellikle Kur’an-ı Kerim’in varlık âlemine iniş yolculuğundaki bir durak, kaza ve kaderin kayıt mahalli ve insanın kendi hakikatinde de bir karşılığı bulunan derin bir sır olarak ele alınır. Bu makale, sunulan kaynaklar ışığında Levh-i Mahfuz’un ne olduğunu ve Terzibaba’nın bu kavrama nasıl bir pencereden baktığını açıklamayı amaçlamaktadır.

Kavramın Kökeni ve Anlamı

Levh-i Mahfuz, sözlükte “üzerine yazı yazılan, silinmekten ve değişikliğe uğramaktan korunmuş düzgün satıh” anlamına gelen “levh” ve “mahfûz” kelimelerinden oluşur. Kur’an-ı Kerim’de bu terkip doğrudan geçmese de, Hûd Sûresi üzerine yapılan bir şerhte belirtildiği gibi, onun yerine “Ümm’ül Kitap” (Ana Kitap), “Kitabun Mübin” (Apaçık Kitap) ve “Kitabun Meknun” (Korunmuş Kitap) gibi ifadeler kullanılır. Ancak birçok âyette geçen “kitap” ifadesi, müfessirler ve arifler tarafından Levh-i Mahfuz’a işaret olarak yorumlanmıştır. Örneğin En’âm Sûresi’nde şöyle buyrulur:

Gaybın anahtarları yalnızca O’nun katındadır. Onları ancak O bilir. Karada ve denizde olanı da bilir. Hiçbir yaprak düşmez ki onu bilmesin. Yerin karanlıklarında da hiçbir tane, hiçbir yaş, hiçbir kuru şey yoktur ki apaçık bir kitapta (Allah’ın bilgisi dâhilinde, Levh-i Mahfuz’da) olmasın. — En'âm Sûresi

Benzer şekilde, Hac Sûresi’nde de gökte ve yerde olan her şeyin bir kitapta kayıtlı olduğu belirtilir. Bürûc Sûresi’nin sonunda ise Kur’an’ın Levh-i Mahfuz’da olduğu açıkça ifade edilir:

21 - Hayır o şerefli bir Kur'ân'dır. 22 - Levh-i Mahfuz'dadır. — Bürûc Sûresi

Hadis olarak nakledilen rivayetlerde de Levh-i Mahfuz, Kalem ile birlikte zikredilir. Vahiy ve Cebrâîl ve Gökyüzü İnsanları Araştırması (Cilt 2) gibi eserlerde geçen “Allah evvelâ benim rûhumu ve kâlemi halketti” ifadesi yorumlanırken, Kalem’in ilahi ilmi yazdığı yerin Levh-i Mahfuz olduğu belirtilir. Buna göre Allah’ın Zât’ında gizli olan ilim, yani Ümm-ül Kitap, Levh-i Mahfuz’a aktarılarak sayfa sayfa açığa çıkmaya başlamıştır. Bu yazım işlemi, olacak her şeyin hükmünü, yani kazasını; bu hükümlerin zaman içinde belirli bir ölçüyle (miktar) zuhura çıkması ise kaderini oluşturur.

Terzibaba'nın Yaklaşımı

Terzibaba’nın sohbet ve şerhlerinde Levh-i Mahfuz, sadece geçmiş ve geleceğin yazıldığı pasif bir kayıt defteri değil, aynı zamanda varlığın ve ilahi kelamın belli bir mertebesidir. Bu yaklaşım, kavramı kâinatın zuhûr ve işleyiş düzeni içinde hareketli bir unsur olarak konumlandırır. Terzibaba’ya göre Levh-i Mahfuz’u anlamak, Kur’an’ın nüzul (iniş) sırrını, kaza ve kader meselesinin inceliklerini ve insanın kendi varlığındaki ilahi programı idrak etmekle yakından ilişkilidir.

Kur'an'ın Nüzûl Mertebelerinde Bir Durak Olarak Levh-i Mahfuz

Terzibaba’nın üzerinde en çok durduğu konulardan biri, Kur’an-ı Kerim’in varlık âlemine inişinin, yani nüzulünün, mekânsal bir iniş olmayıp mananın aşama aşama hafifletilerek insan idrakine yaklaştırılması olduğudur. Bu süreç, Terzibaba’nın ifadesiyle, ilahi kelamın farklı mertebelerde “tercüme” edilmesidir. İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000)’de bu durum şöyle izah edilir: Eğer Kur’an, ilk bulunduğu hâliyle, yani Ümm-ül Kitap’taki “Allah’ça” lisanıyla gelseydi, Peygamberimiz dâhil hiçbir varlık onu anlayamazdı. Anlaşılması için Cenâb-ı Hakk, onu dört aşamalı bir tenzil ve tercüme sürecinden geçirmiştir.

Levh-i Mahfuz, bu dört mertebeli inişin ikinci durağıdır. Terzibaba’nın birçok sohbetinde tekrar ettiği bu sıralama şöyledir:

  1. Ümm-ül Kitap (Zât Mertebesi): Kur’an’ın, Cenâb-ı Hakk’ın Zât’ındaki, henüz hiçbir tecellinin ve ayrışmanın olmadığı, “Allah’ça” bir lisanla bulunduğu ilk ve en öz hâlidir. Burası “kitabın anası”dır ve içindekiler bir çocuğun anne karnındaki hâli gibi kapalı ve bilinmezdir.

  2. Levh-i Mahfuz (Sıfat Mertebesi): Kur’an, Zât mertebesinden ilk nüzulünü bu mertebeye yapar. Burada ilahi ilim, “levhalar” yani sayfalar hâlinde ayrışmaya, konular belirginleşmeye başlar. Bu mertebede Kur’an’ın ismi “Furkan” olur. Bu, ilahi bilginin hak ve batıl, doğru ve yanlış olarak birbirinden ayrıldığı, berraklaştığı bir aşamadır.

  3. Kitab-ul Mübin / Beyt-ül Ma’mur (Esmâ Mertebesi): İlahi sıfatların daha da açılıma uğrayarak isimler (esmâ) hâlinde tecelli ettiği bu mertebede Kur’an, “açık kitap” anlamına gelen Kitab-ul Mübin adını alır. Mana, insan idrakine bir adım daha yaklaşır.

  4. İmam-ı Mübin / Beyt-ül Haram (Ef’âl Mertebesi): Son aşamada mana, fiiller âleminde, insan lisanıyla ifade edilebilir bir hâle gelir. Bu, Kur’an’ın İnsan-ı Kâmil olan Hz. Muhammed’in (s.a.v) kalbine indirilmesidir.

Bu tasnif, Levh-i Mahfuz’u, mutlak gayb olan Zât âlemi ile tecellilerin iyice belirginleştiği Esmâ âlemi arasında bir köprü, bir geçiş istasyonu olarak konumlandırır.

Sıfat Mertebesi ve "Hakkça" Lisanı

Terzibaba, Kur’an’ın nüzul sürecini anlatırken her mertebeye özgü bir “lisan”dan bahseder. Bu lisanlar, o mertebenin varlık düzeyini ve idrak seviyesini yansıtır. Sohbet Arası Sohbetler CD 9 (2002) ve Sohbet Arası Sohbetler CD 11 (2002)’deki açıklamalara göre, Levh-i Mahfuz’un bulunduğu Sıfat mertebesinin lisanı “Hakkça”dır.

İşte ümmül kitapta Zat mertebesinde lisanı Allah’ça iken Sıfat Mertebesine indirildiğinde Furkan ismini de aldı, aynı zamanda faruki, Furkan yani ayrılma, nesi ayrılma içindeki mevzuların birbirinden ayrılması berraklaşması ortaya çıktı burada Kur’an Hakkça’ya çevrildi. Yani Allahça’dan Hakkça’ya tercüme edildi. Bu tercümeyi yapan Cenab-ı Hakk’ın kendisidir. Oradaki ismi Levh-i Mahfuz oldu, bakın Ümm-ül Kitap’ta daha ne olduğu kapalı iken Levh-i Mahfuz’da levhalar haline geldi yani sayfalar haline geldi açılmaya başladı ki orası Sıfat mertebesidir. — Sohbet Arası Sohbetler CD 9 (2002)

“Allahça” lisan, Zât’ın mutlak birliğini ifade ederken, “Hakkça” lisan, ilahi hakikatlerin birbirinden ayrışarak kendi öz nitelikleriyle belirmeye başladığı Sıfat mertebesinin dilidir. Ancak bu lisan da henüz beşer idrakinin kavrayabileceği bir seviyede değildir. Bu yüzden Cenâb-ı Hakk, kelamını bir kez daha “hafifleterek” Esmâ mertebesinde “Rabça” lisana, oradan da fiiller âlemindeki en kâmil beşer lisanı olan Arapçaya tercüme etmiştir. Bu yaklaşım, Levh-i Mahfuz’u ilahi ilmin, mutlak gizlilikten çıkıp tafsilatlı (ayrıntılı) bir bilgiye dönüştüğü ilk somutlaşma alanı olarak tanımlar.

Kelâm-ı Kadîm'in Hudûs Sahnesine Çıkışı

Terzibaba’nın yaklaşımında Levh-i Mahfuz, sadece ilahi kelamın bir mertebeden diğerine geçtiği bir durak değil, aynı zamanda o kelamın mahiyet değiştirdiği bir eşiktir. Enbiyâ Sûresi şerhinde bu inceliğe dikkat çekilir. Hakk’ın kelamı, Zât’ında ve Levh-i Mahfuz gibi bâtınî mertebelerde “kadîm”dir, yani zaman ve mekândan münezzeh, ezelî bir niteliktedir. Ancak bu kelam, harfler ve lafızlar âlemine indiğinde “muhdes” yani “sonradan olan, yeni” bir sıfatla nitelenir.

Bundan anlaşılır ki Hakk'ın kelâmı kadîm ve zât-ı ahadiyyette kendisinin aynı iken, elfâz ve hurûfta zuhuru halinde, onu hudûs sıfatıyla tavsif buyurdu, hadis olarak vasıf buyurdu. Yani kelam-ı kadim iken kendi âleminde veya ümm-ül kitapta veya Levh-i Mahfuzda kadim iken harfler ve kelimeler halinde hudus sıfatıyla vasıflandırdı Ve Rahmân'dan muhdes olan zuhura gelen Kur'ân rahmettir Ve Rahmân'dan nazil olan rahmet, ya'nî Kur'ân ancak rahmetle gelir. — Enbiyâ Sûresi

Bu izah, Levh-i Mahfuz’u, ezelî olan ilahi kelamın, sonradan halk edilmiş olan varlık âlemine açılmak üzere ilk defa “hudûs” (sonradan olma) vasfını kazandığı bir sınır olarak gösterir. Bu dönüşüm, Cenâb-ı Hakk’ın Rahman isminin bir tecellisi ve rahmetidir. Çünkü kelamın bu şekilde mertebe mertebe “muhdes” bir nitelik kazanması, onun mahlûkat tarafından idrak edilmesini mümkün kılar.

Kaza ve Kaderin Yazıldığı İlahi Kitap

Levh-i Mahfuz, en bilinen tanımıyla, kâinatta olacak her şeyin önceden yazıldığı ilahi bir kitaptır. Terzibaba, bu konuyu açıklarken özellikle Hac Sûresi ve Bürûc Sûresi şerhlerinde yer verdiği Abdülkerim el-Cîlî’nin İnsan-ı Kâmil eserindeki izahları temel alır. Bu izahlara göre Levh-i Mahfuz, “halka dönük müşâhede yerlerinde tecellî eden Hakk’a dönük ilâhî nûr” olarak tanımlanır. Yani o, Hakk’ın ilminin halka (mahlûkâta) bakan yüzüdür.

Bu ilahi nurda, varlıkların programları yazılıdır. Ancak bu yazgı tek bir katmandan ibaret değildir. İnsan-ı Kâmil şerhine göre Levh-i Mahfuz’daki hükümler ikiye ayrılır:

  1. Değiştirilmesi Mümkün Olmayan Hükümler: Bunlar, ilahi sıfatların gereği olarak, hiçbir şarta bağlı kalmaksızın mutlaka gerçekleşecek olan mutlak kazâ hükümleridir.
  2. Değiştirilmesi Mümkün Olan Hükümler: Bunlar ise varlıkların kendi kabiliyetlerinin ve âlemdeki şartların gerektirdiği, bir nevi “âdet kanunu” üzerine kurulu hükümlerdir. Bu tür hükümler, bazen Levh-i Mahfuz’da yazıldığı gibi gerçekleşir; bazen de Cenâb-ı Hakk’ın saf kudret tecellisiyle, yani ilahi bir müdahale ile yazılanın aksi zuhur edebilir. Bu da dua, sadaka gibi sebeplerle kaderin değişebileceği sırrına kapı aralar.

Bir Ressam Hikâyesi adlı eserde bu ayrım, “kader-i mutlak” ve “kader-i muallâk” olarak ifade edilir. Doğum, ölüm, rızık gibi temel gerçekler kader-i mutlaktır. İnsanın tercihleri, duaları ve çabalarıyla şekillenen olaylar ise kader-i muallâk alanına girer. Ancak bu eserde altı çizildiği üzere, Cenâb-ı Hakk’ın sonsuz ilmi, kulun hangi tercihleri yapacağını ve muallâk kaderin nasıl şekilleneceğini de ezelden bilir.

İnsan-ı Kâmil şerhinde dikkat çekilen bir diğer önemli nokta ise Levh-i Mahfuz’daki bilginin sınırıdır. Levh-i Mahfuz, kıyamete kadar olacak olaylara dair ilmi içerir. Fakat cennet ve cehennem ehlinin hâllerine dair ayrıntıları içermez. Çünkü bu ayrıntılar, ilahi ilmin ve kanunların değil, saf ilahi kudretin tecellisine aittir. Levh-i Mahfuz’da bu konudaki bilgi, ancak genel (icmâlî) ve mutlak bir surettedir.

Hûd Sûresi tefsirinde aktarılan bir görüş, Levh-i Mahfuz’a yazılma fiilinin hikmetine dair farklı bir bakış açısı sunar. Erzurumlu İbrahim Hakkı Hazretleri’nin ifadesiyle, Cenâb-ı Hakk’ın kullarının işlerini Levh-i Mahfuz’a yazmasının sebebi, "halk edilmişlerin işlerinin ezeli ilme uygun olarak meydana geldiğini bilmeleri içindir." Bu yorum, Levh-i Mahfuz’u, mahlûkatın hiçbir şeyin tesadüfî ve gayesiz olmadığını, her şeyin ilahi bir ilim ve nizam dâhilinde gerçekleştiğini idrak etmesini sağlayan bir delil olarak konumlandırır.

İnsandaki Karşılığı: Gönül Kitabı ve Beyin

Terzibaba’nın yaklaşımındaki en özgün unsurlardan biri, Levh-i Mahfuz’un sadece kâinattaki büyük bir levha olmadığını, aynı zamanda insanın kendi varlığında da bir karşılığı olduğunu vurgulamasıdır. Bu, “âlemlerin hepsi insanda dürülmüştür” hakikatinin bir yansımasıdır.

Gülşen-i Râz ve Şerhi (1)’de bu konu çarpıcı bir şekilde dile getirilir:

Çocuk ana rahmine düştükten sonraki 120. günden îtibâren her ay bunların biri hükmünü yürütmektedir. Çocuk ana rahmindeki koruyucu perdeden kurtulup doğrudan doğruya ışınlarla karşı karşıya kaldığında beyinde hangi gezegenin te’siri olmuşsa onun açılımı olmaktadır. İşte Levh-i Mahfuz denilen şey bir yönüyle budur. Kişinin beyninde yazılan Levh-i Mahfuz’dur. — Gülşen-i Râz ve Şerhi (1)

Bu yoruma göre, kişinin doğum anında aldığı âfâkî tesirler, onun beyin kimyasında ve manevi yapısında bir tür “program” oluşturur. Bu program, o kişinin bu dünyadaki kabiliyetini, kabiliyetlerini ve meşrebini belirleyen kişisel Levh-i Mahfuz’udur. İnsana düşen görev, bu kabiliyeti en son sınırına kadar kullanarak kendi hakikatini gerçekleştirmektir.

Bu bireysel Levh-i Mahfuz, aynı zamanda insanın gönül kitabıdır. Hac Sûresi şerhinde geçen “Allah gönlünüzde ve bedenizde olan ne varsa hepsini bilir. Bunların hepsi gönül kitabındadır. Mertebeleri seyran eden bunu okur” ifadesi, bu içsel kitaba işaret eder. Abdülkerim el-Cîlî’nin şerh edilen manzumesinde de, şüphe karanlığından arınmış ve saflaşmış bir nefsin (gönlün) kendisinin bir Levh-i Mahfuz’a dönüşeceği, bütün eşyanın ve gizli sırların onda görünür olacağı belirtilir. Böylece arınmış bir kalp, kâinatın sırlarını yansıtan bir ayna hâline gelir.

Kalem, Kürsi ve Diğer Varlık Mertebeleriyle İlişkisi

Levh-i Mahfuz, tasavvuf kâinat ilminde tek başına duran bir kavram değildir; Kalem, Arş ve Kürsi gibi diğer varlık mertebeleriyle sıkı bir ilişki içindedir. Hac Sûresi ve Bürûc Sûresi’nde aktarılan İnsan-ı Kâmil şerhi, bu kavramlar arasındaki hiyerarşiyi ve iş bölümünü şöyle açıklar:

  • Kalem-i A’lâ (En Yüce Kalem): İlk Akıl’dan ibarettir. İlahi emri Levh-i Mahfuz’a yazan odur.
  • Levh-i Mahfuz (Korunmuş Levha): Küllî Nefs’ten (Evrensel Can) ibarettir. Kalem’in yazdığı ilahi programın beyan edildiği mahaldir.
  • Kazâ: İlahi vasıfların gereği olan asli ve tafsilatlı hükümdür. Bu hükmün tecelli yeri ise Kürsî’dir.
  • Kader: Levh-i Mahfuz’da yazılı olan şeylerin belirlenmiş bir zamanda, belirli bir ölçüyle ortaya çıkmasıdır.

Bu şemada Levh-i Mahfuz, Küllî Akıl olan Kalem’den gelen ilmi kabul eden ve onu muhafaza eden Küllî Nefs konumundadır. Bu izah, Levh-i Mahfuz’u, ilahi ilmin teorik bir plandan (Kalem) pratik bir uygulama şemasına (Levh) döküldüğü bir ara istasyon olarak netleştirir. Şerhte geçen şu ifade bu konunun önemini vurgular:

Kalem ile kastedilenin ne olduğunu, levh-i mahfûz ile kastedilenin ne olduğunu, kazâ ile kastedilenin ne olduğunu, kader ya’nî takdîr ile kastedilenin ne olduğunu iyice anla ve bil! — Hac Sûresi

Berat Gecesi ve Levh-i Mahfuz'dan İniş

Terzibaba’nın sohbetlerinde Levh-i Mahfuz, manevi takvimdeki yeriyle de ele alınır. Özellikle Berat gecesi hakkındaki açıklamalarda, Levh-i Mahfuz kilit bir rol oynar. Pek çok kaynakta tekrarlandığı üzere, genel kanı Kur’an-ı Kerim’in Berat gecesinde Levh-i Mahfuz’dan dünya semasına indirildiği yönündedir. Terzibaba, bu genel kabulü kendi nüzul mertebeleri şemasıyla daha da detaylandırır.

İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000), Mübârek Geceler ve Kamer Sûresi gibi eserlerdeki açıklamalara göre Kur’an’ın yolculuğu şöyledir:

  • Zamanı belli olmayan bir vakitte Ümm-ül Kitap’tan Sıfat mertebesi olan Levh-i Mahfuz’a indirilmiştir.
  • Berat gecesinde, Levh-i Mahfuz’dan Esmâ mertebesinin tecelligâhı olan Beyt-ül Ma’mur’a (meleklerin tavaf ettiği manevi Kâbe) indirilmiştir.
  • Kadir gecesinde ise Beyt-ül Ma’mur’dan, fiiller âleminin tecelligâhı olan Beyt-ül Haram’a, yani İnsan-ı Kâmil olan Hz. Peygamber’e (s.a.v) indirilmeye başlanmıştır.

Bu izah, Berat gecesini, ilahi kelamın topyekûn olarak bir alt mertebeye, yani Esmâ âlemine intikal ettiği âfâkî bir olay olarak tanımlar. Bu aynı zamanda, insanlığın idrak seviyesinin Kur’an’ı kabul edecek düzeye gelmesinin manevi bir işareti olarak da yorumlanır. Dolayısıyla Levh-i Mahfuz, sadece ezelde olan biten bir kayıt işlemi değil, aynı zamanda her yıl Berat gecesiyle yeniden hatırlanan ve tecellisi yenilenen canlı bir hakikattir.

Klasik Dayanaklar

Fusûsu'l-Hikem: İshak Fassı

Fusûsu’l-Hikem’in İshak Fassı’nda Levh-i Mahfuz, ilahi ilmin varlık âlemine inişindeki temel mertebelerden biri ve “âlemin kalbi” olarak tanımlanır. Şerhe göre, küllî ilimlerin manaları, her şeyin aslı olan Ümmü’l-Kitap’tan ilk olarak Levh-i Mahfuz âlemine iner. Bu iniş, bilginin mutlak birliğinden ayrıntılı bir plana dökülmesinin ilk adımıdır.

Ahmed Avni Konuk’un şerhinde bu süreç, Levh-i Mahfuz’dan sonra bilginin Misal âlemine, oradan da hisler âlemine inerek görülebilir, somut suretlere bürünmesiyle devam eder. Terzibaba’nın bu bölüm üzerine yaptığı şerhte ise bu kâinatî inişin insandaki karşılığına dikkat çekilir. Levh-i Mahfuz nasıl âlemin kalbi ise, insanın kalbi de kendi varlığının Levh-i Mahfuz’udur. İlahi ilimler, Ümmü’l-Kitap’tan Levh-i Mahfuz’a ve oradan da insanın kalbine ulaşır.

Külli ilimlerin manaları Ümm-ül Kitap olan yani ana kitap olan ve alemin kalbi düzeyinde olan Levh-i Mahfuz alemine nazil olur. [...] Demek ki Levh-i Mahfuz, bir bakıma alemin kalbi hükmündedir. İşte insanın da kalbi olduğundan yine Ümm-ül Kitaptan Levh-i Mahfuza levh-i Mahfuz’dan da insanın kalbine gelmektedir bu ilimler. — TB. Kelime-i İshâkiyye

Bu Fass’ta Levh-i Mahfuz, Kur’an-ı Kerim’de geçen ve içinde hiçbir şeyin eksik bırakılmadığı bildirilen “Kitap” ile özdeşleştirilir. İbn Arabî, bu kitabın hem olmuş olanı hem de ebede kadar olacak olanı kapsadığını belirtir. Şerhte bu durum, En’âm Sûresi’ndeki “Biz Kitap’ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık” (6/38) âyetiyle delillendirilir. Böylece Levh-i Mahfuz, sadece bir kayıt yeri değil, aynı zamanda Hakk’ın ilminin bütün zamanları ve varlıkları kuşattığı ilahi bir hazine olarak sunulur.

Fusûsu'l-Hikem: Musa Fassı

Musa Fassı üzerine yapılan şerhlerde Levh-i Mahfuz, özellikle Kur’an-ı Kerim’in iniş (nüzul) mertebeleri münasebetiyle ele alınır. Terzibaba’nın açıklamalarında bu iniş, ilahi kelamın dört aşamalı bir “tercüme” süreci olarak tasvir edilir ve Levh-i Mahfuz bu sürecin ikinci durağıdır. Bu tasnife göre Kur’an:

  1. Önce Zât mertebesindeki Ümmü’l-Kitap’ta, “Allahça” bir lisanla bulunur.
  2. Oradan Sıfat mertebesi olan Levh-i Mahfuz’a indirilerek “Hakkça” bir lisana tercüme edilir.
  3. Daha sonra Esmâ mertebesi olan Kitab-ül Mübin’e indirilerek “Rabça” bir lisana çevrilir.
  4. Son olarak Ef’âl (fiiller) âleminde İnsan-ı Kâmil’in kalbine indirilerek beşer lisanı olan “Arapça” ile ifade edilir.

Bu tasnif, Levh-i Mahfuz’u, ilahi kelamın mutlak gizlilikten çıktığı ve konuların birbirinden ayrışarak belirginleştiği ilk mertebe olarak konumlandırır. Bu yüzden bu mertebedeki Kur’an’a, hak ile batılı ayıran anlamında “Furkan” da denir.

Allah’ın batın alemde Ümm-ül Kitaptan Levh-i Mahfuza, Levh-i Mahfuzdan Kitab-ül Mübine, Kitab-ül Mübinden İmam-ı Mübine indirdiği sürelerde işte bu da onun bir icraatı. Yani Kur’an-ı Kerim’i Cenab-ı Hakk Zat mertebesinden evvela Allahça’ya sonra Hakça’ya çevirdi, tercüme etti bunları Cenab-ı Hakk kendi yaptı, sonra Rabça’ya çevirdi, Rabça’dan da Arabça’ya çevirdi. — TB. Kelime-i Mûseviyye & Hâlidiyye

Bu Fass’taki bir diğer önemli bahis, kelamın bir yönüyle ezelî (kadîm), diğer yönüyle ise sonradan olmuş (hâdis veya muhdes) olmasıdır. Şerhte açıklandığı üzere, Allah’ın kelamı kendi özünde, yani Ümmü’l-Kitap ve Levh-i Mahfuz gibi mertebelerde ezelîdir. Ancak harfler ve lafızlar suretinde bu âleme indiğinde, sonradan olma sıfatıyla nitelenir. Şerhte bu durum, Enbiyâ ve Şuarâ sûrelerindeki âyetlere atıf yapılarak şöyle özetlenir:

Bundan anlaşılır ki Hakk'ın kelâmı kadîm ve zât-ı ahadiyyette kendisinin aynı iken, elfâz ve hurûfta zuhuru halinde, onu hudûs sıfatıyla tavsif buyurdu, hadis olarak vasıf buyurdu. — TB. Kelime-i Mûseviyye & Hâlidiyye

Fusûsu'l-Hikem: Âdem Fassı

Âdem Fassı’nın şerhleri, Levh-i Mahfuz’u, varlıkların programlarının yazıldığı ve bu yazının aşama aşama âşikâr kılındığı bir âlem olarak resmeder. Bu izaha göre, bütün ruhların hakikatleri önce “Kalem-i A’lâ”da (En Yüce Kalem) belirlenir. Ardından bu manalar, gökler ve yer halk edilmeden evvel Levh-i Mahfuz’a harflerle yazılarak tafsilatlandırılır.

Bu Fass’ta Levh-i Mahfuz’daki yazının mahiyetine dair çarpıcı bir benzetme yapılır. Konuk’un şerhinde bu durum, soğan suyuyla kâğıda yazılan yazıya benzetilir. Yazı kâğıdın üzerindedir fakat görünmez. Ancak ateşe tutulduğunda, yani “zuhur etme sevgisinin sıcaklığı” (hubb-i zuhûr harâreti) ona temas ettiğinde, harfler belirginleşir ve okunur hâle gelir. Benzer şekilde, Levh-i Mahfuz’daki suretler ve şekiller de başlangıçta belirgin değildir (gayr-ı mütebeyyin). Onlar da ilahi sevginin ve ruhani şevkin hareketiyle kendi âlemlerinde görünür kılınırlar.

Ondan sonra semâvât ve arzın halkından evvel “levh-i mahfûz”da o maânîyi hâmil olan hurûfun kitâbetiyle tafsîle gelir. Fakat bu levh-i mahfûzda mersûm olan suver ve eşkâl mütebeyyin değildir. — Kelime-i Âdemiyye

Bu Fass’ta ayrıca, meleklerin Hz. Âdem’in yeryüzünde fesat çıkarıp kan dökeceğini nasıl bildiklerine dair suale cevap verilirken Levh-i Mahfuz’a başvurulur. Hz. Mevlânâ’nın Fîhi Mâ Fîh adlı eserinden aktarılan açıklamaya göre melekler, bu bilgiyi Levh-i Mahfuz’da yazılı olan programdan okuyarak öğrenmişlerdir.

Menkul olan odur ki Melaike bir kavimin geleceğini ve sıfatlarının böyle olacağını Levh-i Mahfuzdaki programdan okudular. Böylece ondan haber verdiler. — TB. Kelime-i Âdemiyye

Bu izah, Levh-i Mahfuz’un, gelecekteki olayların bilgisine erişilebilen ilahi bir kayıt ve program merkezi olduğunu gösterir.

Fusûsu'l-Hikem: Muhammed Fassı

Muhammed Fassı’nda Levh-i Mahfuz, ruhların küllî birlikten ayrışarak tek tek belirlendiği (müteayyin olduğu) varlık mertebesi olarak işlenir. Şerhe göre, bütün ruhlar başlangıçta, tüm ruhları kendinde toplayan “Rûh-ı Küllî” olan Muhammedî ruhta bir ve beraberdir. Bu birlik hâlinden sonra, Levh-i Mahfuz mertebesinde her bir ruh, kendi nurani hakikatiyle diğerlerinden ayrılır.

Bu ayrışma, ilahi isimlerin farklı tecellilerinin ortaya çıkmasıdır. Terzibaba’nın şerhinde bu durum, “Kahhar” isminin zuhurunun başka, “Cebbar” isminin zuhurunun başka, “Cemal” isminin zuhurunun başka olmasıyla örneklendirilir. Levh-i Mahfuz, her bir varlığın hangi ilahi isim terkibinin mazharı olacağının belirlendiği ve bu programın kaydedildiği yerdir.

Ve ruhlar levh-i mahfuz mertebesinde müteayyin olup nûrâniye hakikatleri zuhura gelmelerinden yekdîğerinden ayrıldıktan sonra. Yani her birerlerinin kendi hakikatleri ile meydana çıktı ve bunlar birbirlerinden ayrıldılar. — TB. Kelime-i Muhammediyye

Bu ayrışma tamamlandıktan sonra, Hakikat-i Muhammediyye’nin bu ruhlara bir “nebi” olarak gönderildiği belirtilir. Bu gönderilişin gayesi, her birinin kendi özünde, Zât-ı Ahadiyyet’in farklı isimler ve sıfatlar kanalıyla birer zuhuru olduğunu onlara haber vermektir. Dolayısıyla Levh-i Mahfuz, sadece bir kayıt defteri değil, aynı zamanda ilahi isimlerin tecelli planının açığa çıktığı ve her varlığın kendine özgü yolculuğunun başladığı kâinatî bir dönüm noktasıdır. Bu yaklaşım, ana bölümde Levh-i Mahfuz’un insanın beynindeki kişisel programına karşılık geldiği yönündeki yoruma da bir zemin hazırlar. Zira her insanın kendine has meşrebi ve kabiliyeti, Levh-i Mahfuz’da belirlenen bu özgün ilahi isim terkibinin bir yansımasıdır.

Mesnevî-i Şerîf

Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Levh-i Mahfuz kavramını sadece kâinattaki olayların yazıldığı bir kitap olarak değil, aynı zamanda velîlerin ilham kaynağı, aklın mertebeleri ve insanın kendi hakikatiyle ilişkili derinlikli bir sır olarak ele alır. Şerhte bu kavram, farklı beyitler vesilesiyle çeşitli yönleriyle aydınlatılır.

Levh-i Mahfuz, Keşif ve "Mahv ve İsbat" Levhaları

Konuk’un şerhinde Levh-i Mahfuz, özellikle kâmil velîlerin gayb âleminden haber verdikleri keşiflerinin kaynağı olarak belirtilir. Onların rehberi, hatadan korunmuş olan bu levhadır. Ancak bu bilgiye ulaşmak her nazar sahibine nasip olmaz. Ahmed Avni Konuk, Cilt 7’deki bir şerhinde, Fütûhât-ı Mekkiyye’den bir nakil aktararak bu konuya önemli bir ayrıntı ekler. Buna göre asıl Levh-i Mahfuz’un altında, değişime açık hükümlerin yazılı olduğu “mahv ve isbât” (silme ve yazma) levhaları bulunur. Sâliklerin nazarı bu levhalara denk gelirse, keşiflerinde yanılma olabilir. Hakiki ve hatasız bilgi ise ancak kümmelîn-i evliyânın, yani kâmil velîlerin nazar ettiği asıl Levh-i Mahfuz’dan alınır. Mevlânâ’nın, Bâyezîd-i Bistâmî’nin keşfini anlattığı bir beyit bu durumu örnekler:

Ona pîşvâ levh-i mahfuzdur. Neden mahfûzdur? Hatâdan mahfûzdur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7

Konuk’a göre Bâyezîd-i Bistâmî gibi velîlerin rehberi, içinde yazılanların hatadan korunmuş olduğu Levh-i Mahfuz’dur. Bu sebeple onların bu kaynaktan aldıkları bilgiler, ilm-i nücûm (astroloji) veya remil gibi zan içeren bilgilere benzemez; doğrudan “vahy-i Hak” niteliğindedir.

İnsan ve Akıl: Levh-i Hâfız’dan Levh-i Mahfûz’a

Mesnevî şerhinde Levh-i Mahfuz, insanın mânevî yetkinliğiyle ulaştığı bir mertebe olarak da işlenir. Konuk, Cilt 8’de geçen bir beyitte, ezber ve tekrarla elde edilen kesbî (kazanılmış) bilgi ile vehbî (Allah vergisi) bilgi arasında bir ayrım yapar. İnsanın dışarıdan öğrendiklerini muhafaza eden zihnine “levh-i hâfız” (koruyan levha) denir. Fakat bu, unutma ve zahmetle kayıtlıdır. Hakiki “Levh-i Mahfuz” ise bu kazanılmış bilginin ötesine geçip ilhamını doğrudan kendi canının ortasından, yani ruhundan alan kimsedir. Bu kimsenin aklı, ilâhî bir bahşiş olan “akl-ı vehbî”dir ve ulûm-ı ledünniyyenin (ilâhî sır ilimlerinin) kaynağıdır.

Dönüp dolaşmakda levh-i hafız olursun; levh-i mahfuz odur ki o, bundan geçti. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8

Bu yoruma göre, ilim tahsili için kapı kapı dolaşan kişi, öğrendiklerini saklayan bir “levh-i hâfız” olur. Ancak nefsini arındırıp Allah vergisi bir akla mazhar olan kimse, kendisi bir “Levh-i Mahfuz” hâline gelir. Onun ilmi, sinesinden kaynayan taze bir su gibidir; kokmaz, eskimez ve bulanmaz. Cilt 12’de geçen “Yârin alnı bir levh-i mahfuzdur” beyti de bu fikri destekler; insân-ı kâmilin, yani kâmil mürşidin, iki cihanın sırlarını gösteren yaşayan bir Levh-i Mahfuz olduğu anlatılır.

Küllî Hüküm ve Cüz'î İhtiyar

Levh-i Mahfuz’da her şeyin yazılı olması, insanın iradesinin ve sorumluluğunun ortadan kalktığı anlamına gelmez. Ahmed Avni Konuk, Cilt 10’daki şerhinde Aziz Nesefî’nin bir risalesinden alıntı yaparak bu çelişkili gibi görünen durumu izah eder. Nesefî’ye göre gökler ve yıldızlar, Allah’ın Levh-i Mahfuz’udur ve olacak her şey orada yazılıdır. Ancak orada yazılı olan hükümler, cüz’î (tek tek, ayrıntılı) değil, küllî (evrensel, genel) hükümlerdir.

Konuk’un aktardığı bu açıklamaya göre, eflâk ve yıldızların tesirleri genel kanunlar şeklinde ortaya çıkar. Mesela güneşin her yere eşit şekilde ışık vermesi küllî bir hükümdür; fakat bir insanın bu ışıktan faydalanmak için evini aydınlık bir yere yapması veya ondan korunmak için gölgelik inşa etmesi, onun cüz’î iradesine ve seçimine (ihtiyarına) bağlıdır. Eğer her ayrıntı Levh-i Mahfuz’da cüz’î olarak belirlenmiş olsaydı, peygamberlerin daveti, velîlerin terbiyesi ve aklın tedbiri anlamsız olurdu. Bu sebeple, “Kalem kurudu” (Ceffe'l-kalem) hadisi, insanın sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Aksine, kalem, iyiliğe karşı iyilik, kötülüğe karşı da kötülük yazarak kurumuş ve insanın seçimine bir değer atfetmiştir.

Ahmed Avni Konuk’un şerhinde Levh-i Mahfuz’un altında yer alan ve değişime açık hükümlerin yazılı olduğu “mahv ve isbât” levhalarından bahsedilmesi, ana bölümde ele alınan kaderin “mutlak” ve “muallâk” olması ayrımıyla bir paralellik taşır. Her iki yaklaşım da ilahi yazgının mutlak ve değişmez yönleri olduğu kadar, kulun fiillerine, duasına ve yönelişine bağlı olarak değişime açık yönleri de bulunduğuna işaret eder.

Kavramlar Ağında Levh-i Mahfuz

  • Kaza ve Kader: Levh-i Mahfuz, ilahi takdirin, yani kaza ve kaderin yazıldığı ve muhafaza edildiği ana kitaptır. Makalede bu ilişki, Levh-i Mahfuz’daki yazıların hem “kader-i mutlak” gibi değiştirilemez hükümleri hem de dua ve fiillerle değişebilen “kader-i muallâk” veya “mahv ve isbât” levhalarındaki kayıtları içerdiği belirtilerek açıklanmıştır. Kalem’in kazayı Levh-i Mahfuz’a yazdığı, kaderin ise bu yazının zaman içinde belirli bir ölçüyle açığa çıkması olduğu ifade edilir.

  • Arş: Sunulan kaynaklarda Levh-i Mahfuz’un Arş, Kürsi ve Kalem gibi diğer varlık mertebeleriyle sıkı bir ilişki içinde olduğu belirtilse de, Arş ile Levh-i Mahfuz arasındaki özel bağın mahiyeti bu makalenin sınırları içinde ayrıntılı olarak açıklanmamaktadır.

  • Melekut: Bu makalede ele alınan kaynak bölümleri, Levh-i Mahfuz ile Melekut âlemi arasındaki bağlantıyı doğrudan açıklayacak yeterli ayrıntıyı sunmamaktadır.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Makalede kullanılan kaynaklar, Levh-i Mahfuz kavramını hem Terzibaba’nın özgün yorumları hem de klasik tasavvuf metinlerindeki karşılıklarıyla çok yönlü bir şekilde ele alır.

Terzibaba’nın sohbetleri, kavramın merkezindeki yaklaşımları sunar. İzmir İrfan Sohbetleri CD 1 (1998-2000) ve Sohbet Arası Sohbetler CD 9 (2002) gibi eserler, Kur’an’ın dört mertebeli iniş sürecinde Levh-i Mahfuz’un Sıfat mertebesindeki yerini, “Hakkça” lisanını ve Berat gecesiyle olan ilişkisini açıklayarak makalenin ana çerçevesini oluşturur. Gülşen-i Râz ve Şerhi (1) ise Terzibaba’nın en belirgin yorumlarından birini sunarak Levh-i Mahfuz’un insandaki karşılığının “beyin programı” olduğunu ortaya koyar.

Fusûsu’l-Hikem üzerine yapılan şerhler (TB. Kelime-i İshâkiyye, Mûseviyye, Âdemiyye, Muhammediyye), Terzibaba’nın yaklaşımının klasik dayanaklarını gösterir. Bu şerhler, Levh-i Mahfuz’u “âlemin kalbi”, ilahi kelamın “kadîm”den “muhdes”e geçtiği eşik ve ruhların küllî birlikten ayrıştığı bir mertebe olarak tanımlar.

Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî-i Şerîf Şerhi ise kavramın pratik ve derûnî boyutlarını zenginleştirir. Bu şerh, velîlerin keşif kaynağı olarak Levh-i Mahfuz ile değişime açık “mahv ve isbât” levhaları arasındaki farkı ortaya koyar. Ayrıca insanın kesbî bilgiyle yetinen “levh-i hâfız” mertebesinden, ilhamını doğrudan hakikatten alan yaşayan bir “Levh-i Mahfuz” hâline gelme kabiliyetini işler.

Kur’an-ı Kerim’in çeşitli sûrelerine (Bürûc, Hac, En’âm vb.) yapılan atıflar ise bütün bu işârî yorumların lafzî temelini oluşturur.

Değerlendirme

Bu makale, Levh-i Mahfuz kavramının, sadece olacak her şeyin yazıldığı ezelî bir kayıt defteri olmanın ötesinde, ilahi ilmin varlık âlemine açılış sürecindeki hareketli bir mertebe olduğunu ortaya koymaktadır. Terzibaba’nın yaklaşımında öne çıkan en belirgin husus, Levh-i Mahfuz’u Kur’an-ı Kerim’in dört aşamalı “tercüme” sürecinin ikinci durağı olarak konumlandırmasıdır. Bu yoruma göre Levh-i Mahfuz, ilahi kelamın Zât’ın mutlak birliğinden sıfatların tafsilatına büründüğü, “Allahça” lisanından “Hakkça” lisana çevrildiği Sıfat âlemidir.

Terzibaba’nın getirdiği ikinci özgün ve güçlü yorum ise bu kâinatî hakikatin insandaki karşılığını vurgulamasıdır. Levh-i Mahfuz, bir yandan kişinin doğum anında teşekkül eden ve kabiliyetlerini belirleyen kişisel “beyin programı”, diğer yandan arınmış bir kalbin dönüşeceği, sırları yansıtan bir “gönül kitabı” olarak ele alınır. Fusûsu’l-Hikem ve Mesnevî-i Şerîf şerhleri gibi klasik kaynaklar, bu yorumlara zemin hazırlayan temel ilkeleri sunar; özellikle insanın bir “levh-i mahfuz” olabilme kabiliyeti ve yazgının değişime açık yönleri (mahv ve isbât) bu bağlantıyı güçlendirir. Bu bütüncül yaklaşım, Levh-i Mahfuz’u, hem kâinatın hem de insanın kendi hakikatini okuyabileceği ilahi bir metin olarak anlamlandırır.

Bu makale, Terzibaba İrfan Mektebi Dijital Kütüphanesi Wiki-Enhanced RAG sistemi tarafından 22 kaynak eserden (22 alıntı) sentezlenmiştir.

Versiyon 5.4 | Oluşturulma: 24.10.2026

Kaynak eserleri göster (22)