Levh-i Mahfuz

Levh-i Mahfuz, kâinatın en mahrem sırlarından, varlığın ezelî yazgısının kalbine açılan bir kapıdır. O, ne bir elin çizdiği ne de bir kalemin dokunduğu bir levha olup, Hakk’ın ezelî ilminin, Zât’ından yine Zât’ına bir tecellîsi, bütün olacakların ve olmuşların bir an içindeki bilgisidir. Bu dünyada atılan her adım, alınan her nefes, o Levh’de yazılı olanın bir zuhûru, bir açığa çıkışıdır. Lâkin bu, bir mahkûmiyet değil, bir davettir. Sâlikin yolculuğu, bu ezelî yazgıyı körü körüne yaşamak değil, o yazgının ardındaki Kâtib’i bilmek, O’nun ilmindeki kendi hakikatine uyanmaktır. Zira o Levh, sadece âfâkta, yani dış âlemde aranan bir şey değildir; arınmış bir kalp, bizzat o Levh’in sırlarını yansıtan bir ayna olur. Bu makalede, o Levh’in ne olduğu, mertebesi ve sâlikin hayatındaki yeri, mürşidimiz Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin irfan pınarından istifadeyle ele alınacaktır.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Bir kavramın kapısını çalarken önce onun isminin ne fısıldadığına kulak vermek gerekir. Levh-i Mahfuz, lügat mânâsıyla “korunmuş levha” demektir. Korunmuştur, çünkü o, Zâtî ilmin bir yansımasıdır; hiçbir mahlûkun eli ona ulaşamaz, hiçbir vehim onu bulandıramaz, hiçbir değişiklik onu bozamaz. O, Hakk’ın ilminde her şeyin nasıl olacağını bildiği o ilk andaki sabit hakikatlerin kayıt yeridir. Mürşidimiz Terzibaba, Kur’ân-ı Kerîm’in bu hazineye nasıl işaret ettiğini şöyle dile getirir:

Kûr’ân-ı Kerimin verdiği hakikat bilgileri Zât-i bilgiler hakkında araştırma yapıp irfaniyet ile anlamak isteyenlere karşı çok cömerttir. Bu Hazinenin saklandığı yer; ---------------- فِي لَوْحٍ مَّحْفُوظٍ {البروج/22} “Fî levhin ma h fûz(in)” Levh-i Mahfuz'dadır (85/22) ---------------- Sözlükte “yazı yazmaya uygun yassı ve düzgün yüzey” anlamındaki levh ile “korunmuş” mânasındaki mahfûz kelimelerinden oluşan levh-i mahfûz “üzerine yazı yazılan, silinmekten ve değişikliğe uğramaktan korunmuş düzgün satıh” demektir.

Bu korunmuşluk, onun her türlü müdahaleden, unutulmadan ve yanılmadan beri olduğu anlamına gelir. Fakat bu levhayı, bildiğimiz taş veya tahta tabletler gibi düşünmek, hakikati cisimler âlemine hapsetmek olur. O, bir vücûdî mertebedir. Elimizdeki Kur’ân, o Levh’teki mânânın lafız elbisesi giyerek bize inmiş hâlidir. Bu inişi, yani tenzili anlamak, hakikati idrak etmenin anahtarıdır. Terzibaba Hazretleri, Kur’ân’ı okurken gayemizin ne olması gerektiğini şu sözleriyle aydınlatır:

Cenâb-ı Hakk’tan niyazımız yine her zaman belirtmeye çalıştığımız gibi, Kûr’ân-ı Azimüşşan’ı okurken bizim anladığımız beşeri mâ’nâda tahsil etmek değil, onun bilgisini, Cenâb-ı Hakk evvelde nasıl hangi şekilde kurguladı ise, hangi kelimeye hangi mâ’nâyı yükle-di ise, o mâ’nâları öylece idrâk etmeye, gayret ederek çalışmalıyız. İnşallah Rabbımızdan onu niyaz etmeye çalışıyoruz. Buna te’vil diyorlar. Te'vil, yâni evveli, Cenâb-ı Hakk Levhi Mahfûz’da, hangi mâ’nâ üzerine âyetleri bina etmiş ise, mümkün olduğu kadar o hakîkatine yaklaşarak, idrâk etmemizi niyaz edelim . Aksi halde Kûr’ân-ı Kerîm’in sadece sûretini okumuş oluruz.

Kur’ân okumak, sadece harfleri telaffuz etmek değil, harflerin ardındaki o ezelî mânâya, yani Levh-i Mahfuz’daki aslına doğru bir yolculuğa çıkmaktır. Bu yolculuğun adına te’vil denir; bir şeyi aslına, evveline döndürme gayreti. Yoksa insan, sadece kabukla, sûretle oyalanır durur.

Bu ezelî kayıt, kader ve kazâ meselelerini de beraberinde getirir. Varlıkların ve olayların tamamı, daha halk edilmeden önce, Hakk’ın ezelî ilminde malumdur ve bu malumat Levh-i Mahfuz’da kayıtlıdır. Buna kader, yani takdir, ölçü ve program diyoruz. Zamanı ve mekânı geldiğinde bu programın varlık sahnesine çıkmasına, fiiliyata dökülmesine ise kazâ diyoruz. Bu iki kavram arasındaki ince bağı Terzibaba şöyle açıklar:

Kader: Allah Teala tarafından var olan her şeyin bütün mahlukatın ve bütün olayların yaratılmadan önce ezelde yanında korunmakta olan Levh-i Mahfuz adlı kitapta durumları nitelikleri sebepleri şartları ve zamanı gelince sahip olacakları güçleri yetenekleri yapıları yerleri zamanları ile birlikte belirlenmesi düzenlenmesi ve yazılı olması demektir. İşte bu belirleme işine kader denilir. Takdir edilip belirlenen şeylere de mukadder, takdir olunan denilir. Kazâ: Allah Teala tarafından takdir edilen şeyin varlık madde âleminde ortaya çıkması yaratılıp meydana gelmesi demektir. Kader-Kazâ ilişkisi bu anlamda öncelik ve sonralık göstermektedir, zira önce Kader, Kazâ ise sonradır.

Bu durum, “Eğer her şey yazılıysa bizim irademizin, seçimlerimizin ne hükmü var?” sorusunu akla getirir. Bu, yolun en çetin yokuşlarından biridir. Terzibaba Hazretleri’nin astronomi benzetmesi burada imdada yetişir: Bir gökbilimcinin gelecek yılki ay tutulmasını bugünden hesaplayıp bildirmesi, o tutulmaya sebep olması anlamına gelmez. Sadece, sistemin işleyişine dair bilgisiyle olacak olanı önceden haber verir. Cenâb-ı Hakk için zaman söz konusu olmadığından, O’nun ezelî ilmi, bizim hangi zamanda, hangi şartlarda, cüz'i irade dediğimiz seçme yetimizle neyi tercih edeceğimizi kuşatmıştır. O’nun bilmesi, bizim seçimimizi zorlamaz; bilakis, bizim seçimimiz O’nun ezelî bilgisinde zaten mevcuttur. Bu hakikati idrak edemeyenler, kendilerini ya her şeyin fâili sanarak bir tür ilahlık davasına düşmüşler ya da Hakk’ı olayların dışında bir seyirci gibi görerek O’nun Fa'al-i Mutlak (mutlak ve tek fâil) oluşunu inkâr etmişlerdir. Mürşidimiz bu tehlikeye şöyle dikkat çeker:

Dini açıdan Cenâb-ı hakk’ın kainatı ve içindekileri zamanı kıyameti, ahiret âlemetlerini yani bütün mükevvenatı yaratmadan önce bir ölçü ve programa göre takdir etmesidir. Levh-i Mahfuz denen ilahi deftere yani bilgisayara kayıt etmesidir diyebiliriz. Özet olarak kul kendi iradesi ile yolunu çizer ve yaptıklarının neticesine katlanır, şeklinde özetleyebileceğimiz görüşü savunanlara kaderiyeciler denmiştir ki bunlar hakkında ümmetimin Mecusileridir kaderiyeciler şeklinde bir hüküm gelmiştir... Allah’ın azameti yüceliği sonsuz varlığı yanında insanın yeri iradesi ve kudreti sahip olduğu şeyler nelerdir...

Buradaki "bilgisayar" benzetmesi, aklımıza yaklaştırmak içindir. Levh-i Mahfuz, donuk bir kayıt diski değil, Hakk’ın İlim sıfatının canlı, dinamik ve her an faaliyette olan bir tecellî alanıdır. O, her şeyi kuşatmıştır. Hiçbir şey, en ufak bir zerre, bir yaprağın kımıldanışı dahi O’nun ilminden ve kaydından hariç değildir. Kur’ân-ı Kerîm’in "apaçık kitap" dediği de yine bu mertebedir.

11.6- Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki, rızkı Allah'a ait olmasın. Her birinin (dünyada) duracakları yeri de (öldükten sonra) emaneten konulacakları yeri de O bilir. Bunların hepsi açık bir kitapta (Levh-i Mahfuz'da yazılı)dır.

Bu âyet-i kerime, Levh-i Mahfuz’un sadece büyük olayları değil, her bir "dabbenin", yani debelenen her canlının rızkını, duracağı yeri (müstakar) ve emanet bırakılacağı yeri (müstevda) dahi eksiksiz içerdiğini bildirir. Kitâb-ı Mübîn (Apaçık Kitap) ifadesi, bu kaydın hem kesinliğini hem de her şeyi kapsayıcılığını ifade eder. Sâlik için bu bilginin pratik bir karşılığı vardır: teslimiyet. Madem ki rızkım, ömrüm, her anım o ezelî kitapta en güzel şekilde takdir edilmiştir, o hâlde bana düşen, vehim ve korkularla çırpınmak değil, O’nun takdirine rıza göstererek huzur bulmaktır. Bu, kaderin ne olduğunu anlamaktır. Kaderi anlamak, kederden emin olmaktır. Levh-i Mahfuz bilgisi, insanı atalete, tembelliğe değil; aksine, her anın Hakk’tan geldiği şuuruyla derin bir uyanıklığa ve rızâ makamına davet eder.

Terzibaba'nın Nazarıyla Levh-i Mahfuz: Aslı ve Mertebesi

Levh-i Mahfuz hakikati, dışarıdan bakan için kaderin yazıldığı bir kitaptan ibarettir. Lâkin irfan yolunun yolcusu için Levh-i Mahfuz, varlığın zuhûra gelişindeki ilahi tertibin, Hakk’ın kendi ilmini kendine seyrettirdiği muazzam bir tecellî aynasının adıdır. O, ne gökyüzünde asılı duran bir tablettir ne de mürekkeple yazılmış bir defter. O, bir vücût mertebesinin, bir idrak ufkunun ismidir.

Levh-i Mahfuz’u anlamak, Cenâb-ı Hakk’ın Zâtî ilminden, âlemlerin rengârenk tecellîsine uzanan o kutlu “tenezzül” yolculuğunu anlamaktır. Tenezzül, yani iniş, bir mekândan diğerine düşüş değil, bir mânânın, idrak edilsin diye lütuf ile hafifletilmesi, yoğunluğunun seyreltilmesidir. Tıpkı güneşin, gözümüzü kamaştırmasın diye bulutların ardından süzülerek gelmesi gibi, İlahi Kelâm da mertebe mertebe perdelenerek, her mertebede farklı bir isim ve kisveye bürünerek bizlere ulaşır. Levh-i Mahfuz, bu kutlu inişin en mühim duraklarından biridir.

Kelâm-ı İlâhî'nin Tenezzülü: Ümmü'l-Kitap'tan Levh-i Mahfuz'a

Her şeyin başı, Zât mertebesidir. Orada ne isim vardır ne sıfat, ne harf vardır ne kelime. Orası, Zât-ı Mutlak’ın kendi kendine olduğu, her şeyin “O’nda” bilindiği ama hiçbir şeyin “O’ndan” ayrışmadığı mutlak birlik (Ahadiyet) makamıdır. Bu makamda, İlahi Kelâm’ın ismi Ümmü'l-Kitap, yani Kitabın Anası’dır. O, bütün hakikatlerin tohum hâlinde, henüz açılmamış bir tomurcuk gibi bulunduğu ilimdir.

Terzibaba Hazretleri, bu hali, anadaki çocuğa benzetir. Anada iken ne olduğu bilinmez, zuhura çıkması gerekir ki bilinsin. Ümmü’l-Kitap’taki kelâmın lisanı da “Allah’ça”dır. Bu öyle bir lisandır ki, onu ne bir melek ne bir cin ne de bir insan idrak edebilir. Çünkü o, henüz Uluhiyet sırrından ayrışmamıştır.

İşte Ümm-ül Kitap’ta Zat mertebesinde iken Kur’an-ı Kerim’i İlahi lisan üzere olduğundan hiçbir varlığın anlaması mümkün değildir. Ne insanların, ne meleklerin, cinlerin ne de başka varlıkların anlaması mümkün değildir, çünkü O Allah’lık mertebesindeki lisandır. İşte birinci tercüme ve tenzil Zat mertebesinden sıfat mertebesine yani Levh-i Mahfuz’a indirilmiş oluyor. Ümm-ül Kitap’tan Levh-i Mahfuz’a indirilmiş oluyor. Ümm-ül Kitap Zat mertebesindeki halidir.

Bu noktada ilk tenezzül, ilk “hafifletilme” gerçekleşir. Cenâb-ı Hakk, kendi Zât ilminde kapalı duran hakikatleri açığa çıkarmayı murad edince, bir tecellî ile onu Sıfat mertebesine indirir. Bu Sıfat mertebesinin adı Levh-i Mahfuz’dur. Bu iniş, bir mekân değişikliği değil, bir mânâ değişikliğidir. Ümmü’l-Kitap’ın kapalı, öz halinin, Sıfat mertebesinde “levhalar” hâlinde, yani birbirinden ayrışmış, belirginleşmiş hakikatler olarak açılmaya başlamasıdır. Bu mertebede İlahi Kelâm, “Allah’ça” olan lisanından, “Hakk’ça” olan lisana tercüme edilir. Bu tercümeyi yapan da yine Hakk’ın kendisidir.

İşte ümmül kitapta Zat mertebesinde lisanı Allah’ça iken Sıfat Mertebesine indirildiğinde Furkan ismini de aldı, aynı zamanda faruki, Furkan yani ayrılma, nesi ayrılma içindeki mevzuların birbirinden ayrılması berraklaşması ortaya çıktı burada Kur’an Hakkça’ya çevrildi. Yani Allahça’dan Hakkça’ya tercüme edildi. Bu tercümeyi yapan Cenab-ı Hakk’ın kendisidir. Oradaki ismi Levh-i Mahfuz oldu, bakın Ümm-ül Kitap’ta daha ne olduğu kapalı iken Levh-i Mahfuz’da levhalar haline geldi yani sayfalar haline geldi açılmaya başladı ki orası Sıfat mertebesidir.

Bu mertebeye aynı zamanda Furkan denilmesi de bundandır. Furkan, ayıran demektir. Levh-i Mahfuz, Ümmü’l-Kitap’ın içindeki toplu hakikatleri birbirinden ayırıp berraklaştıran, her bir sıfatın tecellîsini ayrı bir levha olarak belirginleştiren ilahi bir ayna, bir programdır. Artık her şey, Sıfatlar düzeyinde tafsilatıyla, ama henüz fiiliyata dökülmemiş bir plân olarak mevcuttur. Bu, mimarın zihnindeki projenin, tüm detaylarıyla kâğıda dökülmesine benzer. Bina henüz ortada yoktur ama projesi bütün teferruatıyla hazırdır ve korunmuştur. İşte o korunmuş proje, Levh-i Mahfuz’dur.

Hakikat-i Muhammediyye: Kalem ve Levh'in Başlangıcı

Bu ilahi projenin yazılması nasıl gerçekleşti? Ümmü’l-Kitap’taki ilmi, Levh-i Mahfuz’a yazan nedir? Burada karşımıza irfan ilminin temel direklerinden biri olan Hakikat-i Muhammediyye çıkar. Efendimiz (s.a.v.) bir hadis-i şeriflerinde, “Allah evvelâ benim rûhumu ve kâlemi halketti” buyurur. Bu hadis, sadece tarihsel bir öncelik değil, bir vücûdî mertebe önceliğidir.

Hakikat-i Muhammediyye, Cenâb-ı Hakk’ın Zât-ı Mutlak karanlığından ilk tecellîsi, ilk zuhurudur. O, bütün âlemlerin kendisinden açığa çıktığı ilk nur, ilk akıl, ilk ruhtur. Bu hakikat, aktif ve fâil yönüyle Kalem-i A'lâ (En Yüce Kalem) veya Akl-ı Evvel (İlk Akıl) ismini alır. Pasif ve edilgen yönüyle, yani üzerine yazı yazılan mahal olması cihetiyle ise Küllî Nefs (Külli Can) adını alır. İşte bu Küllî Nefs, Levh-i Mahfuz’un ta kendisidir.

Bilinsin ki; - Mevcûdların tâb’ edilme yeri olan ilâhî nûr, küllî nefs olarak ta'bîr edilmiştir. - Levh-i mahfûz, olarak da ta'bîr edilen bahsedilen bu nûrda, kalem-i a'lânın yazdığı şeyi idrâk, o nûrun vecihlerinden bir vecih ile olur, işte o vecih, bizim indimizde küllî akıl olarak ta'bîr edilir.

Demek ki Levh-i Mahfuz, üzerine Kalem-i A’lâ’nın, yani Hakikat-i Muhammediyye’nin fâil yönünün, bütün varlıkların ilmi suretlerini yazdığı ilahi bir nur, bir Küllî Nefs’tir. Allah’ın Zât’ındaki ilim, bu ilk taayyün olan Kalem vasıtasıyla, yine kendisinin tecellîsi olan Levh üzerine nakşedilir. Bu yazma eylemine “kazâ”, yani hüküm denir. Yazılan şeylerin zamanı geldiğinde, miktar ve ölçüyle zuhura çıkmasına ise “kader” denir.

Allah’ın zâtında “ümm-ül kitap” ta gizli olan “ilm-i ilâhi” , “levh-i mahfuz” a (muhafaza edilen levhalara) aktarılarak sayfa sayfa açığa çıkmaya başlamıştır. “Levh-i mahfuz” da tüm bulunan ilâhi ilim, “kaza/ hüküm” halini; bunların safha, safha zaman içinde zuhuru ise, “kader/miktar” hükmünü ortaya getirmektedir.

Bu ince ayrımı idrak etmek mühimdir. Levh-i Mahfuz, kaderin yazıldığı yer olduğu kadar, kazânın, yani ilahi hükmün tafsilatıyla açıldığı Sıfat mertebesidir. Kalem, bu hükmü yazan ilahi akıldır. Levha ise bu yazıyı kabul eden ve muhafaza eden Küllî Nefs’tir. Bütün bu sistem, Hakikat-i Muhammediyye’nin iki veçhesi, iki yüzü olarak tecellî eder.

Zaman ve Mekân Ötesi Bir Nüzûl: Berat Gecesi ve Beytü'l-Ma'mûr

Levh-i Mahfuz’daki bu “Hakk’ça” yazılmış ilahi programın, biz beşer lisanıyla anlayacağımız bir hâle gelmesi için tenezzül yolculuğuna devam etmesi gerekirdi. Bu yolculuğun bir sonraki durağı Esmâ mertebesidir. Sıfatlar âleminden İsimler âlemine bu iniş, mübarek geceler üzerinden sembolize edilir.

Kur’ân-ı Kerîm’in hakikati, ezelden beri Ümmü’l-Kitap’ta mevcut iken, takdir edilen bir zamanda Levh-i Mahfuz’a inmiş, oradan da Berat gecesinde Beytü'l-Ma'mûr’a indirilmiştir. Beytü’l-Ma’mûr, gökteki Kâbe’dir. Esmâ, yani Melekût âleminin zâtî tecellîgâhıdır. Meleklerin tavaf ettiği bu makam, ilahi isimlerin tecellîlerinin en yoğun olduğu yerdir.

Berat gecesinde "Levh-i Mahfûz"dan "Beytü'l-Ma'mûr'a, Kadir gecesinde de "Beytü'l Ma'mûr"dan "Beytü'l- Harâm'a indirildiği söylenmiştir. Esmâ (melekût) mertebesinde, zâtî tecellîgâh "Beytü'l Ma'mûr'dur. Bu yüzden melekler orasını tavaf etmektedir. Ef'âl (nâsut) mertebesinde ise, zâtî tecellîgâh "Beytü'l-Harâm" dır. Orasını da insanlar tavaf etmektedir.

Bu iniş ne demektir? Levh-i Mahfuz’daki Hakk’ça olan, yani sıfatlar düzeyindeki toplu ilim, Beytü’l-Ma’mûr’a indiğinde “Rab’ça” bir lisana bürünür. Çünkü Esmâ mertebesi, Rububiyet, yani terbiye edicilik mertebesidir. İlahi isimler burada artık fiiliyata geçmek için teferruatıyla açılmaya başlar. Kitap, Kitab-ul Mübin, yani “Apaçık Kitap” halini alır.

Bu inişin Berat gecesiyle ilişkilendirilmesi de manidardır. Berat, bir borçtan, bir yükümlülükten kurtulmak demektir. Bu, aynı zamanda bir idrak seviyesine işaret eder.

İşte bu, Berat gecesi ifadesiyle belirtilen zaman sürecinde, dünyada yaşayan insanların idrak seviyeleri Kur’an-ı Keriym-i anlayacak duruma gelmiş olmalarından dolayıdır ki: kendilerine inmeğe başlamıştır.

İlahi Kelâm’ın tenezzülü, keyfî bir hadise değildir. O, alıcının kabiliyetine, idrak seviyesine göre gerçekleşen bir lütuftur. İnsanlık, kendi tekâmül yolculuğunda Kur’ân hakikatini anlayacak bir olgunluğa eriştiğinde, o hakikat de bir mertebe daha inerek kendini onlara açmıştır.

Nihayet, Kadir gecesinde Beytü’l-Ma’mûr’dan Beytü’l-Harâm’a, yani Efendimiz’in (s.a.v.) kalb-i şerifine ve oradan da insanlığa nüzûl etmiştir. Bu son inişle birlikte Rab’ça olan lisan, Arapça kisvesine bürünerek beşerin anlayacağı bir forma kavuşmuştur. Terzibaba Hazretleri’nin işaret ettiği gibi, Arapça kelimesindeki “A” harfini bir nida olarak alırsak, geriye “Rabça” kalır. Bu, Arapça’nın, Rabça olan hakikate açılan bir kapı olduğuna latif bir işarettir.

Hakk’çadan Rab’çaya indirildi, yani Beyt-ul Mamur’a indirildi. Hani melekler onu Arş’ta tavaf ediyorlar ya Kabe-i Şerif’in üstüne tekabül ettiği söyleniyor, Beyt-ül Mamur’dan da Beyt-ül Haram’a indirildi, Beyt-ül Mamur’a indirildiği zaman aldığı lisanın ismi Rabçadır. Çünkü orası rububiyet eğitim yeri terbiye yeridir. Oradan da başına bir “Elif” getirilerek beşer lisanına çevrilerek “Arapça” oldu.

Özetle, Levh-i Mahfuz, varlığın vücûdî haritasıdır. O, Zât’ın bilinmezliğinden Sıfat’ın bilinirliğine ilk açılımdır. O, Hakk’ın ilminde her ne varsa, hepsinin tafsilatıyla yazıldığı, korunduğu ve zamanı geldiğinde Esmâ ve Ef’âl âlemlerine indirildiği bir Sıfat mertebesidir. Onu anlamak, sadece kader bahsini değil, Hakk’ın âlemleri nasıl bir nizam ve hikmetle var ettiğini, kendi Kelâm’ını nasıl bir lütuf ve merhametle bizlere ulaştırdığını idrak etmektir.

Terzibaba Geleneğinde Levh-i Mahfuz'in Yaşanması

Levh-i Mahfuz'u yalnızca göklerin derinliklerinde, aklın ermediği bir mertebede asılı duran, içinde kaderimizin yazılı olduğu ilâhî bir tablet olarak düşünmek, meselenin sadece kabuğunu görmek olur. Hakikat yolunun yolcusu için, yani sâlik için Levh-i Mahfuz, her an yaşanan, tecrübe edilen, kalpte hissedilen canlı bir hakikattir. O, uzaklarda bir yerde değil, insanın kendi varlığının en derin noktasında okunmayı bekleyen bir kitaptır. Bu ilâhî yazıyı okuyabilmek, kaderin sırrına kendi varlığında şahit olabilmek ise bir hazırlık, bir arınma, bir edep ve bir seyr-i sülûk (mânevî yolculuk) ister. Bu yolda Levh-i Mahfuz, sâlikin hem haritası hem de menzili olur.

Sâlikin Kalbi: Kâinatın Kitabı ve Arınmanın Lüzumu

Hakikat yolculuğu, her şeyden evvel bir kalp işidir. Dışarıdaki âlemleri gezmeden evvel, insanın kendi iç âlemine dönmesi, orayı temizleyip mamur etmesi gerekir. Levh-i Mahfuz'daki yazıyı okumak da, o yazının bir nüshası olan kendi kalbini okumakla başlar. Lâkin bu okuma, paslı bir ayna ile yapılamaz. Terzibaba Hazretleri bu hazırlığın temelini şöyle özetler:

Evvela uyanık bir kalp lazım ve açık bir zeka ve boş bir gönül ayrıca, eğer gönlümüzde bir sürü dünya sevgileri varsa biz hiç davada bulunmayalım. Hak yolcusuyuz şu yolda gidiyoruz Hakk muhabbetliyiz diye bir davada bulunmayalım çünkü yanlış olur. hani iki karpuz bir koltukta durmaz derler ya.

Bütün sır burada gizlidir. "Uyanık bir kalp", gaflet uykusundan sıyrılmış, her an Hakk'ın tecellîlerini fark edebilen bir basîrettir. "Açık bir zekâ", ilâhî hikmetleri, işaretleri ve incelikleri kavrayabilen bir idraktir. Ama en mühimi "boş bir gönül"dür. Gönül ki Hakk'ın nazar ettiği yerdir, orası dünya sevgisi, mal, mülk, makam hırsı gibi putlarla doluysa, ilâhî mânâlar oraya nasıl tecellî etsin? Gönül, masivadan, yani Hakk'ın gayrı olan her şeyden boşaltılmalıdır ki, sahibi olan Hakk oraya yerleşsin.

Bu boşaltma ve arınma süreci tamamlandığında, insanın kendi varlığı, özellikle de arınmış nefsi, bizâtihî kâinatın ilmini içinde barındıran bir Levh-i Mahfuz'a dönüşür. Bu, bir benzetme değil, bir hakikattir. İnsân-ı Kâmil bahsinde bu incelik şöyle dile getirilir:

Bir nefs ki, bizzat âlemin ilmini ihtivâ edicidir. Ey Âdemoğlu! İşte o bizim levh-i mahfûzumuzdur. Mutlak vücûdun bütün sûretleri âşikâr olarak, o nefsin kâbiliyetinde nakışlanmıştır. O ilâhî nefs ile meşgul olarak temizlenirse; Ve siyah ve zâlim olan şüphenin karanlığından kurtularak safâ kazanırsa; Bütün eşyâ o nefsin indinde zâhir olur ve âlemin gizli yanları âşikâr olarak onda görülür.

Sâlikin nefs tezkiyesi ve kalp tasfiyesi dediğimiz mânevî arınma yolculuğu, aslında kendi kişisel Levh-i Mahfuz'unu parlatma ameliyesidir. "Siyah ve zâlim olan şüphenin karanlığı" dediği, nefsin getirdiği benlik, enaniyet ve cehalet perdeleridir. Bu perdeler zikirle, tefekkürle, mürşid nazarıyla yırtıldıkça, o nefs saflaşır ve bir ayna hâline gelir. Artık o ayna, hem kendi hakikatini ([A'yân-ı Sâbite](/wiki/ayan-i-sabite)sini) hem de bütün âlemlerin sırlarını yansıtmaya başlar. Ârifin kalbi, Cenâb-ı Hakk’ın, "Ben Kitap'ta bir şeyi terk etmedim" (En'am, 6/38) buyurduğu Kitâb-ı Mübîn'in, yani Levh-i Mahfuz'un yaşayan bir misali olur. Çünkü o kalp, [hazarât-ı hamse](/wiki/hazarat-i-hamse)yi, yani beş ilâhî حضرة (varlık mertebesini) kendi içinde cem etmiş, toplamıştır.

Kaderin İçinde İrade: Çizilmiş Resmi Boyamak

Levh-i Mahfuz'dan ve kaderden bahsedince, akla hemen şu kadim soru gelir: "Madem her şey yazılmış, o hâlde benim irademin, seçimlerimin ne anlamı var?" Bu, tenzih mertebesinde, yani Hakk'ı kendinden ve âlemden ayrı, ötelerde bir güç olarak gören aklın sorduğu bir sorudur. Tasavvuf irfanı, bu meseleyi çok zarif bir misal ile, ressam hikâyesiyle çözer:

Çizimi, plân’ın fâili’dir. “Boyayan ressam” ise plân’ı uygulama safhasına koyandır. Çizileni boyayarak görünür hâle getirendir. İnsân’dır. Tıpkı mimar’ın yapacağı binânın çizimlerini yaptığı gibi. Plân-projede renk, isim, resim yoktur. Şekiller vardır. Ama binâ yapılmaya başlandığında plân’ın ne olduğu meydana çıkar.

Burada "çizim", Levh-i Mahfuz'da Cenâb-ı Hakk'ın ezelî ilmiyle takdir ettiği kader planıdır. Bu, bizim hakikatimizin, yani a'yân-ı sâbitemizin ana hatlarıdır. "Boyayan ressam" ise kuldur. Bize verilen bu hayat tuvalinde, cüz'î irademizle yaptığımız seçimler, ameller, niyetler; o çizimin içini doldurduğumuz renklerdir. Çizimin dışına çıkamayız; yani bize takdir edilen ana hatları, mesela insan olarak halk edilmemizi, ölümümüzü değiştiremeyiz. Bu, kader-i mutlaktır. Ancak o çizimin içini hangi renklerle, hangi tonlarla boyayacağımız bize bırakılmıştır. İşte bu da kader-i muallâk, yani bizim dua, gayret ve amellerimize bağlı olan kaderdir.

Kader-i muallâk, gerçekleşmesi bazı sebeplere bağlanmış olan kaderdir. Bununla beraber Levh-i Mahfuz' daki muallâk denilen şartların nasıl oluşacağına dair durumlar da, mutlak İlâh-î ilmin içindedir. Muallâk kader dua, sadaka, himmet ile değişebilen kaderdir. Bu değişmenin olup olmayacağı dahi İlâh-î ilimde yerini alır.

Öyleyse cüz'î irade dediğimiz şey, yoktan bir şey var etmek değil, var olan potansiyelleri, yani Hakk'ın bizde emanet olan isimlerini açığa çıkarmaktır. Ressamın resmi boyaması, bir hayvan resmiyse, onu bir insana çeviremez. Ama o hayvan resmini en güzel renklerle, en ince işçilikle boyayarak sanatını gösterebilir. Bizim imtihanımız da budur.

Resmi boyaması demek, kendindeki İlâh-î esmâların mânâlarını açığa çıkarması demektir. Kendimizdeki isimlerin mânâlarını açığa çıkarmamız, bizim sırat-ı mustakimimize, oradan da sıratullaha ulaşmamızdır. Hakkın güzel isimlerini ne kadar kendimizde bulursak, o kadar kendimizi ve Allah‘ı tanıma yolunda yol almış ve a’yân-ı sâbitemize ulaşmış oluruz.

Sâlik, başına gelen her hadiseyi, ister sevinç ister keder olsun, Levh-i Mahfuz'da yazılı olan programının bir parçası olarak görür. Bilir ki her olay, kendisindeki bir ilâhî ismin (Esmâ'nın) tecellî etmesi için bir vesiledir. Sabır anında Sabûr isminin, şükür anında Şekûr isminin, affetme anında Gafûr isminin tecellîgâhı olur. Böylece hayat, kör bir tesadüfler zinciri olmaktan çıkar, her anı mânâ dolu, her adımı Hakk'a yaklaştıran bir seyre dönüşür.

Mübârek Geceler: Berat ile Levh-i Mahfuz'a Uyanmak

Mânevî yolculukta zamanın her anı kıymetli olsa da, Cenâb-ı Hakk'ın rahmetini ve tecellîlerini yoğunlaştırdığı mübârek vakitler vardır. Berat gecesi, bu vakitlerin en önemlilerinden biridir ve Levh-i Mahfuz'un sâlikin hayatındaki yerini anlamak için eşsiz bir anahtardır. Zira bu gece, bir yönüyle bütün bir senenin kader programının Levh-i Mahfuz'dan dünya semasına, yani icraat sahasına indirildiği gecedir.

Arabi aylardan Şaban ayının 14. gününü 15. gününe bağlayan gece berat gecesidir. Evvela “Beret” kelimesine bir göz atalım, berat nedir, Berat gecesinin özellikleri şunlardır, 1-Kur’an-ı Kerim bu gecede Levh-i Mahfuz’dan dünya semasına indirilmiştir...

Berat, kelime olarak "beraat etmek, borçtan, suçtan ve yükümlülükten kurtulmak" demektir. Sâlik için bu gecenin iki katmanlı bir beraatı vardır. Birincisi, günahlarından tövbe ederek, Hakk'ın rahmetine sığınarak günah yükünden kurtulmaktır. Bu, yolun başındaki herkes için geçerli olan genel beraattır. İkincisi ve daha derini ise, sâlikin kendinde var zannettiği sahte benliğinden, enaniyetinden beraat etmesidir. Varlığın sadece Hakk'a ait olduğunu idrak ederek, "ben" zannından kurtulup "O" olmaktır. İşte gerçek berat, gerçek özgürlük budur.

Bu geceyle ilgili bir diğer mühim hadise, kıblenin Kudüs'teki Mescid-i Aksa'dan Mekke'deki Kâbe'ye çevrilmesidir. Bu tarihî olay, sâlikin içsel yolculuğundaki mertebeleri anlatan muazzam bir semboldür:

Daha sonraki ibâdetlerinde her ne kadar zâhiren Kâbe'ye doğru dönüyor ise de, bâtinen farkında olmadan, düşünce yapısı itibari ile "Beytü'l-Makdis'e (mukaddes ev) yönelmektedir. Çünkü itikâdı "tenzîh"tir. (Allah'ı ötelerde aramak) Sonra ibâdeti "teşbîh" (Allah'ı varlıkta aramak) olur. Eğer gerçek tevhîd ehli olursa yine yüzünü "Kâbe'ye, Allah'ın evine çevirir. Çünkü tenzîhî ve teşbîhî birleştirmiş, gerçek mü'min olmuş ve sûri tevhîdden bâtinî tevhîde ulaşmıştır.

Yolun başındaki sâlik, Hakk'ı göklerde, ötelerde arar. Bu, [tenzih](/wiki/tenzih) makamıdır ve kıblesi sanki uzaktaki Kudüs'tür. Sonra seyr-i sülûkta ilerledikçe, her zerrede O'nun tecellîsini görmeye başlar, varlıkta Hakk'ı bulur. Bu, [teşbih](/wiki/tesbih-temsil) makamıdır. Lâkin bu iki makam da tek kanatlıdır ve eksiktir. Hakiki tevhid ehli, yani Muhammedî meşrep olan ârif ise, tenzih ile teşbihi birleştirir. Hakk'ın hem âlemlerden münezzeh (tenzih) hem de âlemlerde tecellî eden (teşbih) olduğunu aynı anda idrak eder. İşte bu, [Cem makamı](/wiki/cem-makami)dır ve kıblenin Kâbe'ye, yani birliğin merkezine dönmesidir. Sâlikin kalbi, Allah'ın evi olan Kâbe gibi olur.

Berat gecesi, sâlikin bu mânevî kıble değişimini yaşaması, kendi benliğinden beraat edip Hakk'ın birliğine yönelmesi için bir davettir. O gece, Levh-i Mahfuz'dan inen kader programına pasif bir şekilde maruz kalmak yerine, kalbini arındırarak, zikrini ve tefekkürünü derinleştirerek o programa "uyanık bir kalp ve açık bir zeka" ile iştirak etme fırsatıdır. Böylece sâlik, Levh-i Mahfuz'u uzak bir kader yazısı olarak değil, her an kendi kalbinde tecellî eden, yaşadığı ve şahit olduğu bir [tevhid](/wiki/tevhid) hakikati olarak tecrübe eder.

Füsûsu'l-Hikem'de Levh-i Mahfuz

Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem adlı eseri, bir hikmet deryasıdır. O, peygamberlerin lisanıyla insanlığa sunulmuş ilahi hakikatlerin mührünü açan, her bir kelimeye (peygambere) atfedilen hikmetin bâtınî vechesini gösteren bir irfan sofrasıdır. Bu sofrada Levh-i Mahfuz kavramı, doğrudan bir fas başlığı olarak değil, fakat varlığın dokusuna işlenmiş, özellikle Âdem ve Muhammed Aleyhisselâm'a dair hikmetlerin içinde gizli bir anahtar olarak karşımıza çıkar. Şeyh-i Ekber, Levh-i Mahfuz'u statik bir kayıt defteri olarak değil, ilahi ilmin ve iradenin, varlık mertebelerinde zuhûra gelişinin canlı bir mertebesi olarak anlatır. O, sadece geçmişin değil, anın ve geleceğin de ilmini içinde barındıran, kâinatın kalbi mesabesinde bir hakikattir.

Füsûs'un satır aralarında gezinirken, Levh-i Mahfuz hakkındaki en temel derslerden birinin, meleklerin Hazreti Âdem'in halk edilişine dair sordukları sualin kaynağı olarak belirdiği görülür. Kur'an-ı Kerim'de anlatılan o meşhur hadisede, Cenâb-ı Hakk meleklerine yeryüzünde bir halife var edeceğini bildirdiğinde, melekler, "Orada bozgunculuk yapacak, kan dökecek birini mi var edeceksin?" diye sormuşlardı. Bu sual bir isyan değil, bir hayret ve öğrenme arzusunun ifadesiydi. Peki, melekler, henüz var olmamış Âdem'in ve zürriyetinin gelecekte kan dökeceğini nereden biliyorlardı? İbn Arabî Hazretleri'nin ve onun izinden giden Terzibaba gibi ariflerin işaret ettiği yer, Levh-i Mahfuz'dur.

Bu meseleyi Terzibaba Hazretleri, Mevlânâ Celâleddîn Rûmî'nin Fîhi Mâ Fîh eserine atıfla şöyle açıklar:

Buna iki vech ile cevab verdiler. Biri menkūl, diğeri maküldür. Menkül olan odur ki, melâike bir kavmin geleceğini ve sıfatları böyle olacağını levh-i mahfûz- dan mütâlaa ettiler. Binâenaleyh ondan haber verdiler.

Demek ki melekler, ilahi takdirin bütün tafsilatıyla yazılı olduğu o korunmuş levhaya bakma iznine sahiptiler. Onlar, Cenâb-ı Hakk'ın ilm-i ezelîsinde mevcut olan insanlık programını, o programın içinde barındırdığı zıtlıkları, hayrı ve şerri, imarı ve fesadı okumuşlardı. Bu, kaderin bir sırrıdır. Levh-i Mahfuz, olmuş ve olacak her şeyin bir "program" halinde kayıtlı olduğu ilahi bir ilim mertebesidir. Meleklerin bu bilgisi, kendi zanları veya tahminleri değil, doğrudan doğruya ilahi ilimden, yani Levh-i Mahfuz'dan bir mütalaa, bir okumaydı. Onlar, insanın topraktan gelen beşerî yönünün getireceği imtihanları ve bunun neticesinde ortaya çıkacak olan kan dökme fiilini, o ilahi yazgıda görmüşlerdi.

Bu noktada sohbeti daha derin bir mertebeye taşımak gerekir. Levh-i Mahfuz'un kendisi nedir? O nerededir? Varlığın neresine düşer? Şeyh-i Ekber'in hikmetinde bu soruların cevabı, bizi doğrudan doğruya varlığın başlangıcına, ilk zuhûra, yani Hakikat-i Muhammediyye'ye götürür.

Zât-ı Mutlak'ın bilinmezliği olan Amâ'dan ilk tenezzülü, ilk zuhuru, ilk belirlenişi, Hakikat-i Muhammediyye'dir. Bütün varlık ağacının çekirdeği, bütün ilahi isimlerin ve sıfatların ilk tecelli ettiği ayna, bütün hakikatlerin hakikati odur. Bu ilk mertebenin, bakılan yöne göre sayısız ismi vardır. Terzibaba Hazretleri, Füsûs Mukaddimesi şerhinde bu isim zenginliğini bize şöyle sunar:

Bu mertebenin birçok isimleri daha vardır ki, onlar da bunlardır: Zıll-ı evvel, berzah-ı evvel, mertebe-i ûlâ, mâdde-i mutlak, âlem-i rumûz, hakîkatü’l-hakāyık, aşk-ı ekber, zuhûr-ı evvel, nişân-ı evvel, vâsıta-i ûlâ, vahdet-i sırf, kenzü’l-künûz, hakîkat-i mechûl, cem’u’l-cem’, halk-ı evvel, akl-ı evvel, âlem-i ma’nâ, âlem-i vahdet, kenzü’s-sıfât, âdem-i hakîkî, kābe kavseyn, mahlûk-ı evvel, akl-ı küll, hakîkat-i muhammediyye, mertebe-i rahmet, âlem-i sıfât, hakîkat-i âdem, lâhût, vücûd-ı evvel, kalem-i evvel, nûr-i Muhammedî, âlem-i icmâl, levh-i mahfûz, ism-i a’zam, rûhu’l-kuds, mevcûd-i evvel, kalem-i a’lâ, dürretü’l-beyzâ, vücûd-ı icmâlî, ümmü’l-kitâb, rûh-ı a’zam, levh-i kazâ, mebde’-i evvel, sebeb-i evvel, berzah-ı câmi’, hazret-i icmâl, nûru’l-envâr, ebu’l-ervâh, arş-ı mecîd, makām-ı şühûd-ı cem’u’l-cem’, ma’den-i kesret, menşeü’s-sivâ.

Bu uzun liste, tek bir hakikatin ne kadar çok yüzü olduğunu gösterir. Bu isimler arasında hem "Kalem-i A'lâ" (En Yüce Kalem) hem de "Levh-i Mahfûz" vardır. Bu, yazan Kalem ile üzerine yazılan Levha'nın, aynı hakikatin, yani Hakikat-i Muhammediyye'nin iki farklı veçhesi olduğu anlamına gelir. O hakikat, ilahi ilmi yazması cihetiyle Kalem, bu ilmin kendisinde tafsilatıyla kaydedilmesi cihetiyle Levh-i Mahfuz'dur. O, hem yazan, hem yazılan, hem de yazının kendisidir. Bu, Tevhid muktezası olan bir sırdır. Varlıkta ikilik yoktur; her şey, Tek olan'ın farklı mertebelerdeki zuhûrundan ibarettir.

Bu hakikatin nasıl varlık sahnesine çıktığını ise Muhammediyye Kelimesi'nin şerhinde daha açık görürüz. Varlığın zuhûru, iki temel ilahi feyiz ile gerçekleşir: Feyz-i Akdes (en kutsal feyiz) ve Feyz-i Mukaddes (kutsanmış feyiz). Feyz-i Akdes, varlıkların hakikatlerinin, yani A'yân-ı Sâbite'sinin Cenâb-ı Hakk'ın ilm-i ezelîsinde belirmesidir. Feyz-i Mukaddes ise bu ilmi suretlerin dış dünyada, kevn âleminde varlık bulmasıdır. Bu sürecin başlangıcı, Efendimiz (s.a.v.)'in hakikatidir.

Çünkü a'yândan en evvel "feyz-i akdes” ile müfâz olan şey, onun ayn-ı sâbitesidir; ve en evvel ekvândan hâriçte “feyz-i mukaddes” ile mevcûd olan şey, onun rûh-ı mukaddesidir.

Hakk'ın ilminde Feyz-i Akdes ile ilk belirlenen hakikat, Hazreti Muhammed'in ayn-ı sâbitesidir. Varlık âleminde Feyz-i Mukaddes ile ilk zuhûr eden varlık ise onun mukaddes ruhudur. Levh-i Mahfuz, işte bu ilk belirlenmenin, yani Feyz-i Akdes'in tecelli ettiği, bütün a'yân-ı sâbitenin toplandığı ilim mertebesidir. Bütün ruhlar, melekler, insanlar, cinler ve diğer varlıkların hakikatleri, önce o küllî ruh olan Ruh-ı Muhammedî'de toplu halde (icmâlen) mevcuttu. Sonra, Levh-i Mahfuz mertebesinde her bir varlık kendi istidadına, kabiliyetine ve hakikatine göre ayrışıp belirlenmiştir (tafsîlen).

Ve ervâh levh-i mahfûz mertebesinde müteayyin olup hakāyık-ı nûrâniyyeleri mezâhiri ile yekdîğerinden ayrıldıktan sonra, Allah Teâlâ hazretleri o rûh olan hakîkat-i muhammediyyeyi, müteayyin olan bu nûrânî mazharların, zât-ı ahadiyyenin isimler ve sıfatlar itibarıyla zuhûrundan ibaret olduğunu haber vermek için, nebî olarak onlara ba's buyurdu.

Bu cümle mühimdir. Ruhlar, Levh-i Mahfuz mertebesinde kendi hakikatleriyle belirlenip birbirlerinden ayrıldıktan sonra, Cenâb-ı Hakk, yine o ruhların aslı olan Hakikat-i Muhammediyye'yi onlara Nebî olarak göndermiştir. Bütün bu ayrışmış gibi görünen varlıkların aslında Tek olan Zât'ın isim ve sıfatlarının birer zuhûru olduğunu haber vermek için. Yani, Levh-i Mahfuz'daki kesret (çokluk), aslında Vahdet'in (birliğin) açılımından ibarettir ve bu sırrı insanlığa bildiren de yine o Vahdet'in en kâmil mazharı olan Hazreti Muhammed (s.a.v.) olmuştur.

Öyleyse, Levh-i Mahfuz'dan bize doğru akan ilim ve varlık nasıl bir yol izler? Bu tenezzül silsilesini de Terzibaba Hazretleri, İshâkiyye Kelimesi'nin şerhinde bize adım adım gösterir:

Ma'lûm olsun ki, maʼnâ-yı ilmî-i küllî “ümmü'l-kitâb"dan, âlemin kalbi mesâbesinde olan "levh-i mahfûz" âlemine nâzil olur; ve ondan "âlem-i misâl'e gelir. Badehû âlem-i histe mütecessid olup çeşm-i hissî ile görülür.

Bu, ilahi hakikatin bir iniş yolculuğudur:

1. Ümmü'l-Kitap (Kitabın Anası): Zât mertebesine en yakın, henüz tafsil edilmemiş, mutlak ve küllî ilimdir.
2. Levh-i Mahfuz: Âlemin kalbi. Bu küllî ilmin ilk açıldığı, kaderin bütün ayrıntılarının yazıldığı Sıfat mertebesindeki tecelligâhtır.
3. Âlem-i Misal (Hayal Âlemi): Levh-i Mahfuz'daki mânâların, henüz maddeye bürünmemiş latif suretler kazandığı ara âlemdir. Rüyalarımız bu âleme açılan pencerelerdir.
4. Âlem-i His (Şehâdet Âlemi): Mânâların ve suretlerin tamamen maddeleşip kesifleştiği, beş duyuyla idrak ettiğimiz bu görünen dünyadır.

Şeyh-i Ekber'in hikmetinde Levh-i Mahfuz, kâinatın işleyişinde merkezî bir duraktır. O, Zât'ın ilmini kesret âlemine taşıyan bir köprü, ilahi programın yazıldığı bir ana bilgisayar, âlemin kalbidir. Meleklerin bilgisi oradan gelir. Bütün varlıkların kaderi orada belirlenir. Ve o, kendisinden daha üstün bir hakikatin, yani bütün varlığın aslı olan Hakikat-i Muhammediyye'nin "ilim ve kayıt" vechesinden başka bir şey değildir. Bu sırları tefekkür etmek, sâliki, varlığın parçalanmış görüntüsünün ardındaki muazzam birliğe ve ilahi düzene götürür.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Önceki sohbetlerde Levh-i Mahfuz'un ne olduğuna, onun ilahi ilimdeki mertebesine dair bir kapı aralanmıştı. Şeyh-i Ekber İbn Arabî hazretlerinin Füsûs'unda işaret ettiği üzere, meleklerin dahi insanın hakikatine dair okumalarını yaptıkları o ulu divandan, o korunmuş levhadan bahsedildi. Lâkin, bu mesele sadece âlemlerin büyük defterinde yazılı bir programdan ibaret değildir. O program, her an, her zerrede, en kâmil şekliyle ise ârifin kalbinde okunmaktadır. Bu bölümde, Füsûs'un ve o mektebin büyük bir mütercimi olan Terzibaba'nın irfan pınarından beslenerek, Levh-i Mahfuz'un sâlikin iç âlemindeki yansımalarına, zıtların birliğindeki tecellîsine ve o ilahi yazının nasıl "yaşandığına" nazar edilecektir.

Hakikat yolcusunun en büyük gayesi, kendi varlığını Hakk'ın varlığında eritmek, kendi cüz'î iradesini küllî iradenin akışına teslim etmektir. Bu teslimiyet, körü körüne bir vazgeçiş değil, tam aksine, uyanık bir şahitliktir. Sâlik, nefsini tezkiye ve kalbini tasfiye ettikçe, gönlü paslanmış bir ayna olmaktan çıkıp, ilahi sırları yansıtan parlak bir yüzeye dönüşür. O vakit, o kalp, Levh-i Mahfuz'un bir nüshası, bir yansıması olur. Zira Cenâb-ı Hakk'ın kelâmı, sadece kâğıt üzerine yazılmış harflerden ibaret değildir. Kâinatın kendisi bir "Kitap"tır ve o kitabın özeti, İnsân-ı Kâmil'in kalbidir. Terzibaba'nın, Şeyh-i Ekber'den aktarırken buyurduğu gibi:

Zîrâ şu hazret ki, sen onda bir suret ile huzur üzeresin; ve o hazrette, o sureti müşahede edip onu hıfz etmekle, mahlûkun olan şeyin suretlerini hazretlerin cümlesinde hıfz edersin. İşte o hazretin misli, Hak Teâlâ hazretlerinin Kur'ân-ı Kerîm'de مَا فَرَّطْنَا فِى الْكِتَابِ مِنْ شَىْءٍ (En'am, 6/38) ya'nî "Ben Kitap'ta bir şeyi terk etmedim" yani her şeyi yazdım buyurduğu kitabın, ya'nî levh-i mahfuzun, misli gibidir.

Ârifin kalbi, ilahi huzurun tecellî ettiği bir "hazret", yani bir makamdır. O, varlığa bu makamdan baktığında, her bir suretin bütün mertebelerdeki hallerini tek bir anda müşahede eder. İşte bu, Hazarât-ı Hamse'yi, yani beş ilahi mertebeyi (Zât, Sıfat, Efal, Misal, Şehâdet) kendi varlığında cem etmektir. Böyle bir kalp, artık "Kitâb-ı Mübîn" gibidir; içinde hiçbir şey eksik bırakılmamıştır. Bütün varlık, bütün kader planı, bütün ilim, o kalbin içinde dürülmüştür. Bu sırrı anlamak, dışarıda bir kitap aramakla değil, içeriye, kendi kalbine dönmekle mümkündür. Nitekim sohbetin sonunda gelen o keskin ihtar mânidardır: "Ve bizim dediğimiz şeyi ancak kendi nefsinde Kur'ân olan kimse bilir." Demek ki mesele, Kur'an'ı okumaktan öte, Kur'an "olmak", Levh-i Mahfuz'u seyretmekten öte, o yazının yazıldığı "canlı levha" haline gelmektir.

Peki, bu levhada yazılı olanlar nasıl zuhûra gelir? Hakk'ın ilmindeki o mânâlar, nasıl olur da bu gördüğümüz, dokunduğumuz kesif âlemin suretlerine bürünür? Bu işleyiş, zıtların birliğini anlamaktan geçer. Hakikat, zıt gibi görünenlerin bir araya gelmesiyle, birbirini dengelemesiyle tecellî eder. Tıpkı fıtrat gibi. Fıtrat hem yapar, hem de kendisine yapılanı kabul eder. Hem fâildir, hem münfail. Hem etken, hem edilgen. Bu, aklın zorlandığı ama varlığın bizzat yaşadığı bir Cem makamı halidir.

İşte "tabiat", bu suretlerin tamamını taşıyan bir hakikattir. Bir yönden fail (eden) ve bir yönden münfaildir (edilendir). Örneğin, tabiatta sıcaklık, soğukluk, kuruluk ve yaşlık vardır. Bu dört şey tabiatın dışında değildir. Fakat tabiat, sıcaklık ve kurulukta, soğukluk ve yaşlıkta faildir; ve kuruluk ile yaşlık suretlerinde münfaildir. Demek ki, tabiat bir yönden fail ve bir yönden münfaildir; ve bütün tesir ve teessürler bu örneğe kıyas edilsin.

Sıcaklık ve soğukluk, kuruluk ve yaşlık... Bunlar birbirine zıt değil midir? Ama fıtrat, bu zıtların hepsini kendi bünyesinde barındırır ve onlarla iş görür. Bir yönden emreder, bir yönden itaat eder. İşte bu tenzih-teşbih dengesi'nin kevnî, yani âlemlerin dokusundaki ifadesidir. Hakk, hem her şeyden münezzeh (tenzih), hem de her şeyde tecellî eden (teşbih) dir. Fıtratın bu yapısı, Levh-i Mahfuz'daki ilmin nasıl fiile döküldüğünün bir misalidir. Oradaki ilmi suretler, fıtrat ve anasır (elementler) âlemine indiğinde, bu zıtların birleşimiyle somutlaşır, görünür hale gelir.

Bu zuhûr süreci, bir anda olup biten bir şey değildir; bir tenezzül, yani mertebe mertebe inişler silsilesidir. Her şeyin aslı, ilahi ilimde, Ümmü'l-Kitap'ta (Kitabın Anası) bir mânâ olarak mevcuttur. Oradan, varlığın kalbi mesabesinde olan Levh-i Mahfuz'a iner. Burada artık o mânâlar, harfler ve suretler halinde yazılıdır, ama henüz tam belirgin, birbirinden ayrışmış değildir. Tıpkı bir ressamın zihnindeki taslak gibi.

Ondan sonra, semavat ve arzın yaratılışından önce "levh-i mahfûz"da (korunmuş levha) o manaları taşıyan harflerin yazılmasıyla ayrıntıya gelir. Fakat bu levh-i mahfûzda çizilmiş olan suretler ve şekiller belirgin değildir. Daha sonra, zuhur etme sevgisinin harareti ve ruhani şevk hareketinin ortaya çıkmasıyla, bu belirgin olmayan suretler ve şekiller, kendilerine özgü olan âlemlerinde, yani tabiat ve unsurlar âleminde tezahür eder.

Bu "belirgin olmayan suretler", hikmet dilinde A'yân-ı Sâbite (sabit özler/arketipler) dediğimiz hakikatlerdir. Onlar, Hakk'ın ilminde ezelden beri sabittirler ama dış dünyada bir varlık kokusu koklamamışlardır. "Zuhur etme sevgisinin harareti" yani Nefes-i Rahmânî ile bu donuk ve belirsiz suretler, Âlem-i Misâl'e (hayal ve suretler âlemi) inerek bir "siluet", latif bir kimlik kazanır. Oradan da bizim içinde yaşadığımız bu şehâdet âlemine, yani fiziksel dünyaya inerek kesif, somut bir kimliğe bürünür. Kalem ucundaki mürekkep misali...

Misâl: Bir kâtib ilminde olan maânîye sûret vermek için kalemini hok-kaya batırır. Kalem ucunun mahmûl olduğu mürekkeb o maânîyi hâmil olan hurûfu hâvîdir.

Hokkadaki mürekkebin içinde ne "elif" bellidir, ne "be". Ama kâtibin iradesiyle kalemin ucundan kâğıda döküldüğünde, bütün harfler ve kelimeler belirginleşir. Levh-i Mahfuz'daki ilim de, o mürekkep gibidir; bütün varlık potansiyel olarak onun içindedir. Zuhûr anı geldiğinde ise her istidat, kendi hakikatini ortaya koyar.

Peki, sâlikin bu büyük akış içindeki yeri nedir? Levh-i Mahfuz'daki yazı, kaderin önüne geçilmez hükmü ise, insana düşen nedir? Terzibaba hazretleri, bu derin hikmeti, her birimizin anlayacağı, yaşayacağı bir misalle önümüze koyar:

Bu hayat süreci üstümüzden akarken ne olduğumuzu anlamamız o hayatı tutmamız ve toplamamız gerekiyor... Bir tren düşünün önünde lokomotif arkada 80 tane vagon var, bakıyoruz o vagonlar sırayla geçiyorlar içinde ne var bir sürü mal var, senin önünden geçiyor, senin trenin bu al içinden alabildiğin kadar. Beş vagon gitti, beş senen gitti, on vagon gitti, on senen gitti, 70 vagon gitti geriye on vagon kaldı, ki kaç vagon kaldığını da bilmiyorsun.

Levh-i Mahfuz'u yaşamak budur. O tren, ilahi takdirin akışıdır. Vagonların sırası, içindeki yükler bellidir. Vazifen, treni durdurmaya veya rayları değiştirmeye çalışmak değil, istasyonda uyanık bekleyip, kendi treninin vagonları önünden geçerken, içinden nasibini almaktır. Her bir vagon bir "an"dır, bir "tecellî"dir. O anın içinde sana sunulan ilahi isimlerin tecellîlerini görmek, idrak etmek ve o anın hakkını vermektir "içinden alabildiğin kadar" almak. Gafletle uyursan, vagonlar bir bir geçer gider ve sen bomboş kalırsın. Ömür biter, "vagonun sonu önünden geçiverir" ve iş biter. Bu, tam bir ibnü'l-vakt (anın çocuğu) olma halidir. Geçmişin kederi ve geleceğin endişesiyle değil, ilahi takdirin şu anda sana sunduğu tecellînin içinde yaşama sanatıdır.

Bu uyanıklık sadece zahirde değil, bâtında da geçerlidir. Sâlikin hayal âlemi, yani iç dünyasındaki görüntüler, eğer nefsani arzulardan ve süflî âlemin etkilerinden arınmışsa, doğrudan Levh-i Mahfuz'dan haber veren bir ekrana dönüşür.

Fakat insa- nın mir'ât-ı hayâlinde musavver olan sûretler cihet-i ulvîden, yaʼni âlem-i misâlden, nüzûl etmiş ise, gerek yakazada ve gerek uykuda olsun hak ve sâbittir. Çünkü “âlem-i misâl" ilm-i Hakk'ın hizânesidir; onda hatâ mümkin değildir.

Âlem-i Misâl, Levh-i Mahfuz'daki ilmi suretlerin şehâdet âlemine inmeden önceki durağıdır. O, Hakk'ın ilim hazinesinin bir şubesidir. Dolayısıyla, arınmış bir kalbin hayal aynasına oradan yansıyan bir suret, bir rüya veya bir keşif, boş bir kuruntu değil, hakikatin ta kendisidir. Bazen bu görüntü olduğu gibi zuhur eder, buna "keşf-i mücerred" derler. Bazen de bir tabire, bir yoruma muhtaç sembollerle gelir, buna da "keşf-i muhayyel" denir. Her iki halde de kaynak birdir: Hakk'ın ilim hazinesi olan ve içinde yanlışlığın mümkün olmadığı o yüce âlem.

Levh-i Mahfuz, bizden uzakta, göklerin ardında bir tablet değil; ârifin kalbinde okunan bir kitap, fıtratta işleyen bir kanun, sâlikin her an içinden geçtiği bir tren ve temizlenmiş bir hayal aynasına yansıyan bir hakikattir. Onu anlamak, zıtların birliğini, fâil ile münfailin aynı hakikatin iki yüzü olduğunu idrak etmekle, yani Cem makamının irfanıyla mümkündür.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Levh-i Mahfuz

İrfan yolunun ulu sultanı Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri, hakikatleri kuru ve aklî tanımlarla değil, gönle işleyen hikâyelerle, ruhu besleyen temsillerle anlatır. O, Levh-i Mahfuz gibi yüce bir sırrı, semâlarda asılı duran, ulaşılmaz bir levha olarak bırakmaz. Onu sâlikin kendi iç âlemine indirir, aklının bir cilvesi, kalbinin bir hâli, hatta okuduğu bir kitabın satır arası eyler. Mesnevî-i Şerîf'in sayfalarında, Levh-i Mahfuz'un artık ezelî bir kayıt defteri olmaktan çıkıp, bizimle konuşan, bize yol gösteren, içimizde tecellî etmeye hazır bir hakikate dönüştüğünü görürüz.

Hz. Pîr'in sohbetinde bu kavram, üç ana pınardan beslenerek gönlümüze akar: Birincisi, aklın tefekkürle bu ilâhî levhadan nasıl pay aldığıdır. İkincisi, sâlikin kendi hafızasının ve kalbinin nasıl bir Levh-i Mahfuz'a dönüşebileceğidir. Üçüncüsü ise, bizzat Mesnevî'nin kendisinin bu korunmuş levhadan indirilen bir sır, bir şerh oluşudur.

Akıl Cebrail'dir, Tefekkür Levh-i Mahfuz'a Bakıştır

Hz. Mevlânâ için akıl, sadece gündelik işleri gören, hesap kitap yapan bir alet değildir. O, aklı mertebelerine ayırır. Dünyaya dönük yüzüne "akl-ı maâş" (geçim aklı) derken, Hakk'a dönük, arınmış ve ilham alan yüzüne "akl-ı maâd" (ahiret aklı) der. Bu ikinci ve ulvî akıl, doğru kullanıldığında, gayb âleminin kapılarını aralayan bir anahtar olur. Mesnevî şârihleri, bu ince noktayı bir temsil ile billurlaştırırlar: Akıl, Cebrail gibidir.

Levh-i mahfûzun ve her bir kimsenin aklının o levhden idrâkinin temsîli. Akıl Cebrâîl misâlidir; ve onun tefekkür ile levhden onun ma'lûmu olan bir gayb tarafına nazarı, tefekkürde ve maâşın keyfiyetini düşünmekte ve her günkü işlerden sıyrılmakta ve necât bulmakta Cebrâîl'in levhe nazarı ve onun levhden anlaması gibidir.

Cebrail (a.s.), vahyi getiren melektir. O, ilâhî kelâmı Levh-i Mahfuz'dan alır ve peygamberin kalbine indirir. Bizim aklımız da, eğer onu dünyanın gürültüsünden, nefsin heveslerinden arındırıp bir anlığına sükûna erdirebilirsek, tefekkür anında tıpkı Cebrail gibi, o ezelî ilim levhasına nazar edebilir. Bu bakış, gözle bir bakış değildir; bir sezgi, bir ilham, bir anlama hâlidir. Bir meselenin içinden çıkamadığında, bir derdin düğümünü çözemediğinde, samimiyetle ve bütün varlığınla içe döndüğün o anlarda gelen ferahlık ve çözüm, işte aklının o levhaya bir anlık bakışının meyvesidir.

Fakat burada çok ince bir sır daha vardır. Herkes o levhaya bakar ama herkes aynı şeyi görmez. Herkes kendi kabı, kendi istidatı nispetinde feyz alır. Kovanın denize daldığında alacağı su, kovanın hacmi kadardır; denizin suyu ise sonsuzdur. Bu yüzden, aynı ilâhî kaynaktan beslenmelerine rağmen insanların anlayışları, yolları ve tedbirleri farklı farklı tecellî eder.

Yani o yazılardan herkesin istifadesi ve tedbiri kendi yatkınlığına göre gerçekleşir. Ve onlardan kendi yatkınlığına lâyık olan zevki ve anlamı bulur.

Levh-i Mahfuz'daki yazı küllîdir, geneldir. Orada her şeyin aslı, bütün potansiyelleriyle mevcuttur. Aziz Nesefî Hazretleri'nin de işaret ettiği gibi, eğer her cüz'î ayrıntı, her zerre önceden belirlenmiş ve değiştirilemez olsaydı, peygamberlerin daveti, velîlerin terbiyesi, hekimlerin tedavisi anlamsız olurdu. Oysa Cenâb-ı Hakk, küllî bir plan çizmiş ve insana o plan içinde kendi rengini, kendi desenini işleme iradesi vermiştir. Aklımız, o küllî haritaya bakıp kendi cüz'î yolunu bulmakla vazifelidir. Aklı ne kadar saflaştırırsak, haritayı o kadar net görür, yolu o kadar kolay buluruz.

Sâlikin Kalbi: Levh-i Hâfız'dan Levh-i Mahfuz'a

Tasavvuf yolcusunun en büyük gayesi, âlemi kendinde, kendini âlemde bulmaktır. Dışarıda aradığı ne varsa, aslında kendi içinde dürülü olduğunu idrak etmektir. Levh-i Mahfuz da böyledir. O, sadece kâinatın hafızası değil, aynı zamanda insanın potansiyel hafızasıdır. İnsanın gündelik hafızasına levh-i hâfız denir; yani "koruyucu levha". Fakat bu levha, başlangıçta pek de seçici değildir. Doğruyu da yanlışı da, hakikati de safsatayı da, gördüğü, duyduğu her şeyi kaydeder. Tıpkı tozlu bir ayna gibi, üzerine düşen her aksi, kirli paslı da olsa tutar.

Sâlikin yolculuğu, bu tozlu aynayı silme, bu karışık levhayı arındırma yolculuğudur. Bu arınma (tezkiye) gerçekleştiğinde, o sıradan hafıza levhası, bambaşka bir şeye dönüşür. Hz. Pîr bu dönüşümü tek bir beyitte özetler:

Levh-i hâfız bir levh-i mahfûz olur; onun aklı ruhdan mahfuz olur. ✨ ✨ Hata olsun, doğru olsun, her işittiğini, okuduğunu ve gördüğünü ezberlediği için, koruyucu levha niteliğinde olan hafıza kuvveti, safsatadan ve yanıltmadan korunmuş bir levha olur. Çünkü artık onun aklı ruhundan korunmuş olur; yani ruhu onun aklını sapkınlıktan korur.

Bu muazzam bir müjdedir. Hafızan artık yalanı, yanlışı, vesveseyi kaydetmiyor. Çünkü aklın, doğrudan doğruya kendi hakikatin olan ruh tarafından korunma altına alınmış. Ruh, hakikatleri idrak eden ve ilâhî bilgiye sahip olan latîfedir. Akıl, ruhun emrine girdiğinde, artık dışarıdan gelen her gürültüye kulak asmaz. O, bilgiyi doğrudan kaynağından, kendi ruhundan almaya başlar. Bu mertebeye ulaşan ârif için artık kitaplar karıştırmaya, dışarıda delil aramaya pek de hacet kalmaz.

Binâenaleyh böyle bir kimseye artık kitablar karıştırmağa hâcet olmaz; o kimsenin aklı maarif-i ilâhiyyeyi rûhundan iktibâsa başlar.

Bu, kitapları reddetmek değildir. Bu, kitabın içindeki mânânın, insanın içinde de olduğunu keşfetmektir. Artık o kişi, yürüyen bir kitap, konuşan bir Kur'an olur. Kalbi, Hakk'ın "Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık" (En'âm, 6/38) buyurduğu o küllî kitabın bir yansıması hâline gelir. Onun hafızası, ilâhî koruma altına alınmış bir "Levh-i Mahfuz" olur. Artık onun beyninde, onun gönlünde, "Allah derdinden başkası yoktur." Bu, İlm-i Ledün kapısının aralanmasıdır. Bilgi, artık kesbî (çalışarak kazanılan) değil, vehbî (Allah vergisi) olarak akmaya başlar.

Mesnevî'nin Kendisi: Kalplere İnen Bir Levha

Hz. Mevlânâ'nın Levh-i Mahfuz'a dair getirdiği son ve belki de en dokunaklı temsil, Mesnevî-i Şerîf'in bizzat kendisidir. Mesnevî şârihleri, bu esere sıradan bir şiir kitabı muamelesi yapmazlar. Onu, Kur’ân-ı Kerîm'in sırlarının bir şerhi, o sırların sahibi olan Levh-i Mahfuz'dan bir ilham olarak görürler.

Kur'ân-ı Kerîm için Abese Sûresi'nde, "O, değerli, iyi ve soylu kâtiplerin ellerindeki sahifelerdedir" buyrulur. Bu âyet, vahyin Levh-i Mahfuz'dan nasıl bir ihtimamla indirildiğini anlatır. Mesnevî geleneği, bu âyetin bir yansımasını da Mesnevî için görür. Çünkü Mesnevî, Kur'an'ın ruhunu ve özünü taşıyan bir eserdir.

Ve bu Mesnevî-i Şerîf dahi Kur'ân-ı Kerîm'in esrârını hâvî olduğundan kezâlik levh-i mahfûzdan, melâike-i berere elleriyle yazılıp Hz. Mevlânâ'nın kalb-i şerîfine inzâl ve ilkā buyrulmuştur.

Bu ifadeyi iyi anlamak gerek. Bu, Mesnevî'nin haşa bir vahiy olduğu anlamına gelmez. Bu, onun bir "ilka" ve "inzar" yani ilham yoluyla kalbe indirilmiş bir mânâ hazinesi olduğu anlamına gelir. Tıpkı Levh-i Mahfuz'dan meleklerin eliyle vahyin indirilmesi gibi, Mesnevî'nin mânâları da meleklerin himayesinde, Hz. Mevlânâ'nın arınmış ve cilalanmış kalp aynasına yansıtılmıştır.

Bu yüzden Mesnevî, sadece okunan değil, aynı zamanda bir arınma vesilesi olan bir kitaptır. Onun ahlâkı güzelleştirici, ruhu besleyici bir gücü vardır. Fakat bu gücü herkes alamaz. Nasıl ki Kur'ân'a ancak temiz olanlar dokunabilirse, Mesnevî'nin mânâsına da ancak temiz kalpliler dokunabilir.

Ya'ni o melâike-i berere, kalbleri ve bâtınları ahlâk ve i'tikād i'tibariyle temiz olanların gayrilerini, bu Mesnevî-i Şerîf'in ma'nâlarına temâs etmekten ve yaklaşmaktan men' ederler ki, bunlar cismâniyyâta ve maddiyyâta saplanıp kalmış olan münkirlerdir.

Sır burada. Maddiyata saplanıp kalmış, kalbi dünya sevgisiyle kararmış olanlar, Mesnevî'nin sadece hikâyelerini, dış kabuğunu okurlar. Onun içindeki mânâ incilerine, ilâhî sırlara nüfuz edemezler. Çünkü o mânâlar, tıpkı Levh-i Mahfuz gibi, ilâhî bir koruma altındadır. Onu anlamak için okuyanın da kalbini bir levha gibi temizlemesi, niyetini saflaştırması gerekir.

Hz. Pîr'in dilinde Levh-i Mahfuz, uzak bir gök katında duran bir tablet değil; aklımızın tefekkürle uzandığı bir ufuk, kalbimizin arındıkça dönüştüğü bir ayna ve elimizdeki Mesnevî'nin satırlarında bizi bekleyen bir davettir. O, kâinatın sırrını insanın sırrında, insanın sırrını ise kâinatın sırrında okutan bir irfan hocasıdır. Bize düşen, bu davete icabet etmek, aklı tefekkürle, kalbi zikirle ve gözü irfanla parlatarak o korunmuş levhadaki kendi yazımızı okumaya gayret etmektir.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Levh-i Mahfuz

Hakikat yolunda hiçbir kavram tek başına durmaz. Her biri, bir diğerine yaslanır, bir diğerini açıklar ve hepsi birlikte, Vücûd-u Vâhid’in, o Tek Mutlak Varlığın muhteşem dokusunu örer. Levh-i Mahfuz da böyledir. Onu anlamak için etrafındaki yıldızlara, yani ilişkili olduğu diğer sırlara da bir nebze nazar etmek gerekir.

Evvela, Kaza ve Kader ile olan bağına bakalım. Bu ikisi, Levh-i Mahfuz'un adeta iki yüzü gibidir. Kader, Cenâb-ı Hakk'ın bütün mevcudatı ve olacak her şeyi ezelî ilminde bilmesi, takdir etmesidir. Bu ilim, bu topyekûn plan, işte o Korunmuş Levha'da, Levh-i Mahfuz'da bir bütün olarak mevcuttur. Orada her şey, en küçük zerreden en büyük küreye, bir anlık bir histen ebedî bir hakikate kadar her ne varsa, ilmî bir surette kayıtlıdır. Kaza ise, o levhada yazılı olanın, vakti saati geldiğinde, Cenâb-ı Hakk'ın iradesi ve kudretiyle bu şehâdet âleminde, yani gözle gördüğümüz bu âlemde zuhûra çıkması, fiiliyata dökülmesidir. Biri plandır, diğeri o planın icrasıdır. Biri ilimdir, diğeri o ilmin kudretle görünür kılınmasıdır. Dolayısıyla Levh-i Mahfuz, kaderin yazıldığı, kazanın ise okunduğu ilâhî bir kitaptır. O levhayı bilmeden kader sırrına, kaderi anlamadan o levhanın haşmetine tam mânâsıyla vâkıf olamayız.

İkinci olarak, Melekut âlemi ile olan münasebetini idrak etmeliyiz. Âlemler, katman katmandır. Şu gördüğümüz Mülk âlemi, yani cisimler âlemi, en dış kabuktur. Onun bir iç katmanı, hakikatlerin ve emirlerin bulunduğu Melekut âlemidir. Melekut, bu âlemin bâtını, iç yüzü, görünmeyen idare merkezidir. Levh-i Mahfuz, bu Melekut âleminin en temel unsurlarından biridir. O, Melekut âleminin anayasası, işleyiş programıdır. Mülk âleminde gördüğümüz her ne varsa, ağacın çiçeği, insanın kaderi, rüzgârın esişi, hepsi Melekut âlemindeki kökünden beslenir ve o kök de Levh-i Mahfuz'daki kayda göredir. Melekler, vazifelerini o levhaya bakarak icra ederler. Melekut, ilâhî emirlerin tecellî ettiği bir âlem ise, Levh-i Mahfuz da o emirlerin tafsilatlı bir şekilde yazıldığı ilâhî fermandır. Dolayısıyla Levh-i Mahfuz, Melekut âleminin bir parçası değil, adeta onun kalbi ve aklıdır.

Son olarak, Arş ile olan incelikli bağına dikkat kesilelim. Arş, Rahmân'ın istivâ ettiği, yani hükümranlığının bütün kâinatı kuşattığı en yüce mertebedir. O, bütün kevnî varlığı içine alan, kuşatan ilk ve en büyük cisimdir. Bütün âlemler, Arş'ın altında bir düzen içindedir. Levh-i Mahfuz ve Kalem, işte bu Arş'ın altındaki ilâhî idare mekanizmasının en mühim iki rüknüdür. Cenâb-ı Hakk'ın iradesi Arş'tan tecellî eder, bu iradeyi ilâhî bir emir olarak Kalem yazar ve yazıldığı yer Levh-i Mahfuz'dur. Arş, saltanatın tahtı ise, Levh-i Mahfuz o tahttan çıkan hükümlerin kaydedildiği divandır. Arş, Rahmâniyet sıfatının tecellîgâhı olarak bütün varlığı rahmetiyle kuşatırken, Levh-i Mahfuz bu kuşatmanın nasıl bir nizam ve hikmetle gerçekleşeceğinin bütün ayrıntılarını içinde barındırır. Biri küllî bir kuşatmadır, diğeri ise o kuşatmanın içindeki cüz'î tafsilattır. Bu yüzden Arş'ı düşünürken Levh-i Mahfuz'u, Levh-i Mahfuz'u tefekkür ederken de Arş'ın azametini ve kuşatıcılığını hatırdan çıkarmamak gerekir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanenin temelini oluşturan üç büyük pınar, Levh-i Mahfuz sırrına kendi meşreplerince ışık tutarlar. Her biri, aynı hakikatin farklı bir yüzünü aydınlatır ve sâliki farklı bir idrak kapısından içeri davet eder.

Evvela, sohbetlerin ve yolun pîri, mürşidimiz Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin külliyatına baktığımızda, Levh-i Mahfuz'un kuru bir inanç meselesi olmaktan çıkıp, Vücûd mertebeleri içinde yerli yerine oturan canlı bir hakikat hâline geldiğini görürüz. O, bu kavramı, Zât'ın Gayb-ı Mutlak karanlığından Sıfat mertebesine ilk tenezzülü olarak açıklar. Yani Levh-i Mahfuz, ezelî ilmin, bilginin, kelâmın ilk defa bir "tafsilat" kazandığı, "kayıt" altına alındığı mertebedir. Terzibaba Hazretleri, Zât mertebesindeki mutlak ilme Ümmü'l-Kitap (Kitabın Anası), bunun Sıfatlar âlemindeki ilk açılımına Levh-i Mahfuz ve Esmâ âlemindeki daha da ayrıntılı tecellîsine Kitab-ı Mübîn diyerek, ilâhî Kelâm'ın nasıl mertebe mertebe tenezzül ettiğini bizlere öğretir. Onun nazarında Levh-i Mahfuz, gökyüzünde asılı bir tablet değil, bir şuur mertebesidir; Hakikat-i Muhammediyye'nin, yani kâinatın kendisinden zuhûra geldiği o nurun, ilâhî ilmi ilk kabul eden ayna olmasıdır. En mühimi de, bu yüce hakikati sâlikin kendi yolculuğuna taşımasıdır. Temizlenmiş, arınmış bir kalp, dünya sevgisinden ve nefsanî kirlerden paklanmış bir gönül, bizzat kendisi bir Levh-i Mahfuz olur ve ilâhî sırlar ona yansımaya başlar. Böylece kâinatın sırrı, insanın içinde okunur hâle gelir.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'ine başvurduğumuzda ise, meselenin daha çok vücûdî ve hikemî boyutunun derinleştirildiğini görürüz. İbn Arabî, Levh-i Mahfuz'u, Hakk'ın ezelî ilminde sabit olan hakikatlerin, yani A'yân-ı Sâbite'nin bir tecellî mahalli olarak ele alır. Meleklerin, Hz. Âdem'in (a.s.) yeryüzünde fesat çıkaracağını beyaneleri, bir kehanet değil, Levh-i Mahfuz'daki bu ilâhî programı, bu "yazılımı" okumalarından ibarettir. Onlar, Âdem'in hakikatinin istidat ve kabiliyetlerinin neler getireceğini, o korunmuş levhadan bilmişlerdir. Bu, Levh-i Mahfuz'un, sadece olacakların değil, varlıkların potansiyellerinin ve hakikatlerinin de kayıtlı olduğu bir "ilmî hazine" olduğunu gösterir. Şeyh-i Ekber'in sisteminde bu hazinenin ilk açıldığı yer, bütün hakikatlerin anası olan Hakikat-i Muhammediyye'dir. Bu bakımdan Levh-i Mahfuz, o ilk taayyünün, yani Zât'ın kendini ilk defa "bilen ve bilinen" olarak ayırdığı o Berzah-ı Kübrâ'nın bir veçhesidir. Ârifin kalbinin, Hakk'ın tecellîleriyle bu Levha'nın bir kopyası haline gelmesi de yine Füsûs'un işaret ettiği en derin sırlardandır.

Hazret-i Mevlânâ'nın Mesnevî-i Şerîf'ine geldiğimizde ise, bu yüce hakikatlerin gönüllere inecek şekilde, misaller ve hikâyeler diliyle anlatıldığını görürüz. Mevlânâ, Levh-i Mahfuz'u, aklın ve ruhun ulaşabileceği bir gayb âlemi olarak resmeder. Aklı Cebrail'e, tefekkürü de Cebrail'in kanatlarına benzetir. Akıl, tefekkür kanatlarıyla yükseldiğinde, Cebrail'in Levh-i Mahfuz'a bakıp oradan haberler getirmesi gibi, gayb âleminden hikmetler ve sırlar devşirir. Bu, Levh-i Mahfuz'un, saf ve küllî bir aklın erişebileceği bir ilim kaynağı olduğunu anlatır. Daha da önemlisi, Mevlânâ bu kavramı insanın iç dünyasına taşır. İnsanın hafıza kuvvetini "levh-i hâfız" olarak isimlendirir. Eğer bu hafıza levhası, vesvese, kuruntu ve yalan yanlış bilgilerden temizlenirse, o zaman ruhun koruması altına girer ve adeta bir "Levh-i Mahfuz" olur. Artık ona şeytanî bilgiler değil, rahmânî ilhamlar yazılmaya başlar. Böylece Mevlânâ, kevnî bir hakikati, sâlikin ahlâkî ve ruhî bir tekâmül hedefi haline getirir. Dışarıdaki bir levhadan ziyade, içeride parlatılması gereken bir levhaya işaret eder.

Değerlendirme

Bu sohbetten sonra zihinde ve gönülde kalması gereken en özlü mana şudur: Levh-i Mahfuz, uzak bir gökyüzünde asılı, erişilmez bir nesne değil, ilâhî ilmin varlık âlemine tenezzül edişindeki ilk ve en şerefli mertebedir. O, kaderin şifrelerinin yazıldığı, kâinat programının kayıtlı olduğu bir şuur ve varlık düzeyidir.

Bu yolun yolcusu için en kıymetli ders ise, bu yüce hakikatin insanın kendi varlığında bir sır olarak saklı olduğudur. Sâlikin bütün cehdi, nefsini tezkiye, kalbini tasfiye ederek kendi gönül levhasını parlatmaktır. Zira o levha bir ayna misali saflaştığında, Levh-i Mahfuz'daki ezelî yazılar, ilâhî sırlar ve hikmetler, artık dışarıda aranan bir bilgi değil, içeride doğan bir irfan, yaşanan bir hâl olur.

Öyleyse yolumuz, dışarıdaki bir levhayı merak etmekten ziyade, kendi içimizdeki o "levh-i kalbi" masivâ kirinden koruyup ilâhî tecellîlerin yazılmasına layık bir "Mahfuz" hâle getirme yoludur. Cenâb-ı Hakk, kalplerimizi, kendi sırlarını yazdığı bir Levh-i Mahfuz eylesin.