Samediyyet

Samediyyet, İhlâs Sûresi’nin kalbinde parlayan ve Hakk’ın Zâtî hakikatlerinden birini bildiren bir sırdır. Kelimelerin dar kalıplarına sığmayan, ancak ârifin kalbinde bir hâl olarak yaşanan bir hikmettir. Samediyyet, Cenâb-ı Hakk’ın hiçbir şeye ve hiçbir kimseye zerre kadar ihtiyacı olmaması, lakin bütün âlemlerin, zâhir ve bâtın her ne varsa hepsinin her an O’na muhtaç olması hakikatidir. Bu, öyle bir zenginliktir ki, bütün varlık hazineleri O’ndan zuhûr eder de O’nun hazinesinden bir zerre eksilmez. Bu, öyle bir tokluktur ki, bütün açlar O’nunla doyar da O’nun sofrasında bir eksilme olmaz. Sâlikin yolculuğunda Samediyyet idraki, kendi mutlak fakirliğini, hiçliğini anlamasıyla başlar ve bu hiçlik aynasında Hakk’ın mutlak Gınâ’sını, yani Samediyyet’ini seyretmesiyle kemâle doğru yol alır. Terzibaba İrfan Mektebi’nde bu kavram, yalnızca bir Esmâ tefsiri değil, varlığın en temelindeki vücûdî bir mertebe, bir başlangıç noktası olarak ele alınır.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

Samediyyet’in ne olduğunu anlamak için önce onun zıddını, yani “muhtaç olmayı” düşünmek gerekir. Bütün kevn ü mekân, görünen ve görünmeyen her varlık, varlığını sürdürebilmek için bir başkasına dayanır. Tohum toprağa, bebek anaya, ay güneşe, kul Rabbine muhtaçtır. Bütün bu ihtiyaç zincirinin en sonunda, kendisi hiçbir şeye muhtaç olmayan, lakin her şeyin kendisine yöneldiği bir kaynak bulunmalıdır. Bu kaynak, bu sığınak, bu her ihtiyacı gideren ama kendisi ihtiyaçtan münezzeh olan Zât, es-Samed’dir. O’nun bu hâli, bu mutlak kendine yeterliliği ise Samediyyet’tir. Bu, Hakk’ın el-Ganî (hiçbir şeye ihtiyacı olmayan, mutlak zengin) ism-i şerifinin en saf ifadesidir.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri, bu hakikati Esmâü’l-Hüsnâ şerhinde, “Ganî” isminin harflerini açarken bir sır olarak fısıldar: Gayın harfinin işaret ettiği mânâlardan biri, “Gani-i İlâhi”dir ve bunun parantez içindeki açıklaması tek bir kelimedir: “Samediyyet, kimseye ihtiyacı olmamak.” Bu tarif, aynı zamanda bir terazi kurar: bir kefede bütün âlemlerin topyekûn ihtiyacı, diğer kefede ise Hakk’ın bu ihtiyaçların tümünü karşılayan ve yine de hiçbirine bağımlı olmayan mutlak Gınâ’sı. Nitekim bu dengeyi Hazret-i Pîr, Namaz Sûreleri tefekküründe şöyle açıklar:

Ortada olan varlıkların bütün ihtiyacını karşılayacak ve kendisi böyle bir ihtiyaçtan ganî olacaktır. “Allah âlemlerden ganîdir” ifadesi de bu Samed oluşundan kaynaklanmaktadır. Her varlık en büyüğünden zerresine kadar hepsi O’na muhtaçtır.

Bu idrak, sadece teorik bir bilgi değildir; sâlikin kalbine indiğinde onun bütün dünyasını değiştirir. Kişi, kalbinde Hakk ile bir olmanın, O’nun dostluğunu bulmanın ne demek olduğunu anladığında, dışarıdaki fırtınalar, kalabalıklar veya yalnızlıklar anlamını yitirir. Dünyanın sahte zenginliklerine, geçici dostluklarına, alkışlarına olan ihtiyacı azalır. Çünkü o, en büyük Hazîneyi kendi içinde bulmuştur. Bu hâl, Samediyyet ahlakının kulda bir yansımasıdır. Terzibaba Hazretleri, bu ince hâli, oruç ve riyazet bahsinde bir velînin dilinden aktardığı kıssa ile sohbetine taşır:

Kim ki kendi varlığında ilâhi hakikatleri idrak ettiği zaman, zaten bunun neticesinde başka bir varlığa ihtiyacı kalmadığını anlar... Gönlündeki huzuru, hakk ile hazır olan huzuru bulduktan sonra onun fazla şeye ihtiyacı kalmaz. Kendisinde samediyyet ortaya çıkmış olduğu anlaşılır. Ehlullahtan birisini avamdan birisi ziyarete geldiğinde bakıyor bulunduğu mekanında yalnız başına oturuyor. Takılmış ona, ne böyle yalnız başına oturuyorsun... bakıyor kardeşim ben yalnız değildim, sen geldim yalnız kaldım. Neden? Sen geldin yalnız kaldım. Meşgul ettin beni... Senin dünyana çektin beni! Hakktan yanlız bıraktın. Bu kişide samediyyet hakikati zuhura çıktığından samadiyyet hakikati bulunduğu yerde başka bir şeye ihtiyaç bırakmadığından orucun hakikatleri buraya dayanmakta demek istiyor.

Buradaki “yalnız kalmak”, bilinen mânâda bir terk ediliş değil, tam tersine, kesretin (çokluğun) gürültüsünden kurtulup Vahdet (birlik) ile hemhâl olmaktır. Gelen misafir, o velîyi Hakk ile olan sohbetinden alıkoyup kendi beşerî dünyasının gündemine çekmiştir. Samediyyet ahlakıyla ahlaklanan ârif, dışarıdan “yalnız” görünse de aslında bütün âlemlerin Rabbi ile beraberdir ve bu beraberlik ona yeter.

Tasavvufun yüksek hikmetinde Samediyyet, sadece bir sıfat veya ahlâkî bir ilke değil, aynı zamanda varlık mertebelerinin en başındaki kök bir hakikattir. Terzibaba irfanında Samediyyet, adeta bütün varlık ağacının kök saldığı yerdir. Hazret-i Pîr, bu baş döndürücü hakikati, cennetteki Tûbâ ağacı sembolü üzerinden anlatır:

Din kitaplarımızda tûbâ ağacından bahsedilir. Dikkat ediniz her ağacın kökü topraktadır, dalları, meyveleri ve yaprakları gök’e doğru yükselir. Tûbâ ağacının kökü semâdadır. Gönlünüzdeki gökyüzünün çok derinliklerindedir. «Samediyyet» makamındadır. Kâinatı ihâta eden dalları, meyveleri, çiçekleri vardır. Oradan indiği makama ehadiyet derler. Sonra makamı vahidiyette zuhur ederek, meyveleri, insanı kâmiller olmuşlardır.

Bu ifade, Samediyyet’i, bilinen vücût mertebeleri şemasında dahi bir adım öteye, en başa taşır. Bütün ilimlerin, rızıkların, hakikatlerin kaynağı olan o mânevî ağacın kökü, Ahadiyyet (mutlak birlik/teklik) deryasından bile önce gelen, ondan daha derinlerdeki Samediyyet makamındadır. Bu, Samediyyet’in, Hakk’ın Zât’ının kendi kendine yetkinliğinin, tecellî etme veya etmeme hâlinden bile önceki mutlak Gınâ’sına işaret eden bir ifadedir. Varlık, oradan Ahadiyyet’e, oradan da isim ve sıfatların belirdiği Vâhidiyyet sahasına tenezzül ederek iner. Bu yüzden Samediyyet, bir “netice” değil, bir “kaynak”tır.

Bu kavramın Zât ile olan bu kopmaz bağından dolayıdır ki, tasavvuf usûlünde Samediyyet, Cenâb-ı Hakk’ın Zâtî sıfatları arasında sayılır. Zâtî sıfatlar, Hakk’ın Zât’ından ayrı düşünülemeyen, sonradan olma veya fiillerle ortaya çıkan değil, ezelden ebede Zât ile kâim olan hakikatlerdir. Terzibaba Hazretleri, İnsân-ı Kâmil bahsinde bu sınıflandırmayı net bir şekilde yapar:

Zatî isimler de: Ahadiyet, vahîdiyet, samediyet, azamet, kuddusiyet vb. sıfatlardır… İşbu isimler ancak: Vacib'ül-vücud olan yüce ve mukaddes sultan mabudundur…

Burada Samediyyet’in, Ahadiyyet ve Kuddûsiyet (her türlü noksanlıktan mutlak münezzehlik) gibi en temel Zâtî hakikatlerle birlikte anılması, onun ne denli temel ve aslî bir ilke olduğunu gösterir. O, varlığın dokusuna işlenmiş bir yasa değil, varlığın kendisinden fışkırdığı Kaynağın bizzat kendisidir.

Bu derin hakikatin izleri, ilâhî kelâmın harflerine dahi nakşedilmiştir. İrfan ehli, Kur’ân-ı Kerîm’in sadece zâhirî mânâsıyla değil, harflerinin ve seslerinin işaret ettiği bâtınî hakikatlerle de meşgul olur. Bu bağlamda, Sâd Sûresi’nin başındaki “Sâd” (ص) harfi, ârifler için birçok sır kapısını aralar. Terzibaba külliyatında yer alan bir şerhte, İbn Berrecân ve İsmail Hakkı Bursevî gibi büyüklerin yorumlarına atıfla bu harfin Samediyyet ile olan bağı kurulur:

Samed ismine taalluku açısından bakıldığında da (صٓ) bütün mertebe ve tavırların kendisinde yer aldığı “taayyün-i sânî” denilen “ Samediyyet ” mertebesine işaret eder.

Buna göre “Sâd” harfi, omuzunda bütün varlık mertebelerini taşıyan, Hakk’ın ilmindeki hakikatlerin ilk belirme sahası olan “ikinci taayyün” yani Vâhidiyyet mertebesine ve bu mertebenin de kökü olan Samediyyet’e bir işarettir. Böylece Kur’ân, kendi harfleriyle dahi, bütün varlığın dayandığı o mutlak müstağni ve her şeyin kendisine muhtaç olduğu es-Samed hakikatini zikretmiş olur. Bu, Samediyyet’in hem varlığın hem de ilâhî kelâmın en derin katmanlarına kök saldığının bir başka delilidir.

Terzibaba'nın Nazarıyla Samediyyet: Aslı ve Mertebesi

Samediyyet, lügat mânâsıyla "hiçbir şeye muhtaç olmayan, herkesin ve her şeyin kendisine muhtaç olduğu" demektir. İrfan yolunda bu kavram, sadece Hakk’ın bir sıfatı değil, aynı zamanda varlık ağacının kökünde bulunan, bütün âlemleri besleyen Zâtî bir pınardır. Ve o pınar, aynı zamanda kâmil insanın kalbine akıtılan bir ikramdır.

Terzibaba Necdet Ardıç Efendimiz, bu yüce hakikatin kapısını aralarken, onu sadece bir isim olarak değil, vücûd mertebelerinin en başına yerleştirilen bir anahtar olarak gösterir. O’nun sohbetlerinde Samediyyet, kâinatın nasıl zuhûra geldiğinin de, insanın nasıl kemâle ereceğinin de sırrını içinde barındırır.

Varlığın Kaynağı Olarak Samediyyet: Âmâ'dan Zuhûra

Her şeyden evvel, hiçbir şey yoktu. Hakk, kendi kendine, kendinde idi. Bu hâle, irfan ehli "Âmâ mertebesi" der. Akılların idrakten âciz kaldığı, "nerede?" sualinin bile sorulamadığı bir gayb hâlidir. Bu Zâtî gayb âleminden, yani Cenâb-ı Hakk'ın "Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliği sevdim (muhabbet ettim)" iradesiyle ilk tenezzül, Ahadiyyet mertebesine olmuştur. Ahadiyyet, henüz isimlerin ve sıfatların zuhûr etmediği, her türlü çokluktan münezzeh, mutlak Birlik, mutlak Teklik makamıdır.

Burada Samediyyet sırrı devreye girer. Terzibaba Efendimiz, bu ilk hareketi, bu ilk tecellîyi şöyle izah eder:

aslında Samed’e yapılmıştır. Yani, Cenâb-ı Hakk Âmâda iken Samediyetinden bütün bu âlemi meydana getirdi. Dolayısıyla putlar dediğimiz varlıklar da Samediyet kaynağından meydana geldi. Ahadiyetten yani Sırf yokluk Amâ hükmünden, Ahadiyyetten Samediyete ilk tec

Bu ifadeye göre, o mutlak Birlik ve Teklik olan Ahadiyyet’ten ilk fışkıran, ilk tecellî eden kaynak, Samediyyet’tir. Samediyyet, Ahadiyyet’in kendi kendine yeterliliğinin, hiçbir şeye ihtiyaç duymayışının, bütün âlemleri var etme kudretini kendinde taşıyan Zâtî gücünün adıdır. Âlemler, bir "ihtiyaçtan" halk edilmemiştir. Bilakis, ihtiyaçsızlığın, yani Samediyyet'in bir taşması, bir cömertliği olarak zuhûra gelmiştir.

Burada "put" ile kasıt, kesret, yani çokluk âlemindeki her bir varlık, her bir sûrettir. Tevhid nazarında, Hakk'tan gayrı bir vücûd olmadığı için, O'ndan ayrı zannedilen her şey bir vehimden ibarettir. Lâkin o vehmin, o sûretin dahi varlık kokusunu aldığı kaynak, yine Samediyyet pınarıdır.

Bu hakikat, varlık mertebeleri aşağıya doğru indikçe de değişmez. Ahadiyyet’ten sonra gelen Vâhidiyyet sahası, ilâhî isimlerin birbirinden ayrışmaya başladığı, bütün âlemlerin plan ve programının çizildiği mertebedir. Lâkin Samediyyet, bu isimlerin ve onların tecellîleri olan fiillerin üstünde, onlardan etkilenmeyen bir hakikattir. Terzibaba Hazretleri'nin bir istişâre meclisinde kalbine doğan mânâyı aktardığı şu sözler, bu inceliği gözler önüne serer:

Vâhidiyyet Sahamda Samed’im Hem zâtım, Hem sıfatım zuhur yerlerim olan Esmâ ve Ef’âliyyet denk olamaz. Bu oluşumların olması veya olmaması Samediyyetime bir eksiklik getirmez. Tüm bu zuhurların tecelli kaynağı benim…

Bu, Samediyyet'in hem kaynak oluşunu (teşbih) hem de yarattıklarından münezzeh oluşunu (tenzih) birleştiren Muhammedî mîzandır. Cenâb-ı Hakk, Samediyyet'i ile bütün isimlerin ve fiillerin tecellî kaynağıdır, ama o isimlerin ve fiillerin zuhûru O'nun Zât'ına ne bir şey ekler ne de bir şey eksiltir. O, Esmâ ve Ef'âl aynalarında görünür ama onlara denk değildir, onlarla kayıtlanmaz. Okyanusun dalgaları okyanustandır ama okyanus dalgalardan ibaret değildir. Samediyyet, o dalgaların kaynağı olan, dalgaların varlığıyla artmayan, yokluğuyla eksilmeyen dipsiz okyanusun kendisidir.

Ahadiyyet'ten İnsân'a Zâtî Bir İkram

Âlemlerin yaratılışındaki bu sır, sadece kevnî bir mesele olarak kalmaz. Tasavvuf, her hakikati insanın kendi nefsine, kendi kalbine getiren bir yoldur. Âfâkta (dış dünyada) olan her ne var ise, enfüste (iç dünyada) onun bir karşılığı, bir sırrı vardır. Samediyyet hakikati de, Zât-ı Mutlak'tan insana yönelen bir davet, bir müjdedir.

Terzibaba Efendimiz, bu kevnî inişin aslında insana doğru bir yöneliş olduğunu ifade eder:

Ahadiyetinden Samediyetine (zati ikramların verildiğine dair güzel bir hitap, müjde ve davet diye düşünüyoruz burayı) hazreti insan muhatabı... “Hâze min fadli rabbi”

Mutlak Teklik olan Ahadiyyet'ten, kendine yeterlilik ve bütün varlığın kaynağı olan Samediyyet'e geçiş, sadece soyut bir vücûdî hareket değildir. Bu, "zâtî ikramların verildiğine dair güzel bir hitap, bir müjde ve bir davettir." Bu hitabın ve davetin muhatabı ise "Hazret-i İnsan"dır. Yani, sûretiyle değil, hakikatiyle insan. Halife olarak halk edilen, Esmâ'nın tamamını kendinde toplama potansiyeli taşıyan insan.

Cenâb-ı Hakk, Samediyyet'ini sadece âlemleri var etmek için tecellî ettirmemiş, aynı zamanda bu hakikati insana bir "ikram" olarak sunmuştur. Bu, "Sen de, ey insan, bu Samediyyet ahlâkıyla ahlâklanabilirsin" demektir. Sen de kalbini masivadan, yani Hakk'ın gayrısı olan her şeyden temizleyerek, ihtiyaçlarını sadece ve sadece O'na yönelterek, sonunda hiçbir şeye ihtiyaç duymaz bir gönül zenginliğine, bir "gınâ" hâline erebilirsin. Sâlik, bu daveti duyduğunda, yolun sonunda kendisini bekleyen yüce makamın farkına varır ve gönlünde bir şükür hâli belirir: "Hâze min fadli Rabbî" (Bu, Rabbimin bir lütfudur).

Kemâl Ehlinin Hâli: Samediyyet Örtüsü ve Ahadiyyet İzârı

Bu davete icabet eden, seyr-i sülûkunu tamamlayıp menzile eren bir İnsân-ı Kâmil'in, bir velînin hâli nicedir? O, Samediyyet hakikatini nasıl yaşar? Terzibaba Efendimiz, bir sohbetinde karşılaştığı kâmil bir zâtın mânevî kisvesini, hâl elbisesini tasvir ederken, bu sırrı en latîf şekilde açar:

A R İ B… Vasfını alan veli zatlarından biri ile… Samediyet örtüsü ile örtünmüştü... Ahadiyet izarına sarınmıştı… Celal perdesine bürünmüştü... Güzellik ve cemal tacını da giymişti... Kemal dili ile selamlaştık…

Bu ifadeler, mânevî bir portre gibidir.

• Ahadiyyet izârına sarınmıştı: İzâr, bele sarılan, en içteki giysidir. Kâmil insanın en iç hâli, en derûnî sırrı, Ahadiyyet'tir. O, kalbinin merkezinde Hakk'ın mutlak Birliğini, Tekliğini idrak etmiştir.
• Samediyet örtüsü ile örtünmüştü: Örtü, izârın üzerindedir. Ahadiyyet sırrına eren zât, dışarıdan bakıldığında Samediyyet hâliyle görünür. Yani, halka karşı hiçbir ihtiyacı yoktur. O, kimseden bir şey beklemez, kimseye bel bağlamaz. Bu örtü, aynı zamanda bir perdedir. Onun bu hâli, içindeki Ahadiyyet sırrını avâmın nazarından gizler.
• Celal perdesine bürünmüştü: Bu zâtın heybeti, vakar ve ciddiyeti vardır. Bu, onun kibrinden değil, taşıdığı ilâhî emanetin ağırlığından, Celâl isminin tecellîsinden ileri gelir.
• Güzellik ve cemal tacını da giymişti: Aynı zamanda o zât, Cemâl isminin de mazharıdır. Yüzünde bir nûr, sözünde bir tatlılık, hâlinde bir letafet vardır.

Bu, zıtların birliğinin, yani Cem makamının en güzel ifadesidir. O zât, hem Ahadiyyet ile bâtındır (içtedir), hem Samediyyet ile zâhirdir (dıştadır). Hem Celâl ile heybetlidir, hem Cemâl ile güzeldir. Onun bu hâli, "Kemal dili" ile konuşur. Yani onun sükûtu bile bir sohbettir, duruşu bir derstir. Bu hâle eren kişi, yaşayan bir Samediyyet tecellîsi olur.

Hakikatin Harflerindeki Sır: İrfan Geleneğinde Bir Usûl Olarak Ebced

Terzibaba geleneğinde ve genel olarak irfan yolunda, hakikatler sadece mânâlar âleminde değil, aynı zamanda harflerin ve sayıların sırlarında da aranır. Ebced hesabı denilen bu usûl, bir falcılık veya kehanet aracı değil, ilâhî isimler ve hakikatler arasındaki gizli bağları tefekkür etmek için bir anahtardır.

Terzibaba Efendimiz'in külliyatında, Esmâ-i Hüsnâ şerhlerinde bu usûle sıkça rastlarız. Mesela, "el-Kâdir" ism-i şerîfini incelerken şöyle bir tefekkür sunar:

( اَلْقَادِرُ ) Kadir esmâsının sayısal değeri; (ق) Kaf: 100, (ا) Elif: 1, (د) Dal: 4, (ر) Re: 200 dür. Toplamı, 100+1+4+200= 305 dir. 305 sayısında gizli 503 ve 53 sayısının sıralanışı vardır. (503) Muhammed’er Resûlüllah (53) Ahmed ismi şerifinin sayısal değeridir. Ayrıca yolumuzdan Terzi Babamızın şifre rakamıdır. (ق) Kaf: Kudret-i İlâhiyye, (ا) Elif: Ahadiyyet, (د) Dal: Delil-i İlâhiyye, (ر) Re: Rahmâniyyet ve Rubûbiyettir.

Burada "Samed" isminin doğrudan bir analizi olmasa da, bu irfanî yöntemin işleyişi gözler önüne serilmektedir. "Kâdir" isminin içindeki "Elif" (ا) harfinin doğrudan "Ahadiyyet" hakikatine bağlanması, her bir ilâhî ismin, kendi mânâsını ifade ederken, aynı zamanda kökenindeki o mutlak Birliğe, Ahadiyyet'e işaret ettiğini gösterir. "Kâdir" isminin kudreti, "Ahadiyyet"ten kaynaklanır. Aynı şekilde, "Samed" isminin Samediyyet'i de "Ahadiyyet"ten fışkırır. Harflerin sırrına inildiğinde, bütün isimlerin aynı Zât denizine döküldüğü görülür.

Bu usûl, ilâhî kelâmda hiçbir şeyin tesadüfî olmadığını öğretir. Her harf, her sayı, daha derin bir hakikate açılan bir kapıdır. Ârifler, bu kapılardan girerek, Esmâ arasındaki akrabalıkları, bir ismin diğerini nasıl içinde sakladığını seyrederler.

Terzibaba Geleneğinde Samediyyet'in Yaşanması

Samediyyet hakikatinin sâlikin hayatında nasıl bir hâle büründüğü, nasıl yaşandığı ve tecrübe edildiği önemlidir. İrfan, sadece bilmekle değil, olmakla kemâle erer. Bir hakikati bilmek başkadır, o hakikatle hâllenmek, o hakikatin ahlâkıyla ahlâklanmak bambaşkadır. Seyr-i sülûk denilen yolculuk, bu “olma” yolculuğudur. Samediyyet, Cenâb-ı Hakk’ın hiçbir şeye muhtaç olmama, her şeyin ise O’na muhtaç olduğu mutlak gınâ sıfatıdır. Her an her şeye muhtaç olan bizlerin bu muhtaç olmama hâlini yaşaması, beşeriyetin dar kalıplarından sıyrılıp, Hakk’ın vüs’atına erme sanatıdır. Bu sanatın en temel icrası, oruç ve riyazet gibi amellerle başlar.

Oruç ve Riyazet: Beşeriyetten Samediyyete Yükseliş

Samediyyet’e giden yol, evvela beşeriyetin taleplerini dizginlemekten geçer. İnsanın bedeni, tabiatı icabı sürekli ister. Nefs, bu isteklerin kölesi oldukça, ruh da bedenin hapishanesinde kalır. Oruç, bu hapishanenin duvarlarını incelten, ruhu özgürleştiren bir anahtardır. Tarikat yoluna girmiş bir sâlikin tuttuğu oruç, sadece aç kalmak değil, bir terbiye usûlüdür.

Tarikat mertebesinde oruç tutan, muhabbetle birlikte nafile tuttuğu oruçları ve bağlı bulunduğu yerin izni ile erbain ve riyazat oruçları ile nefis tezkiyesi yapar ki beşeriyet iktizası işleri terk edebilsin… Hakikat mertebesinde ise Niyaz-ı Mısri hazretlerinin “derman arardım derdime, derdim bana derman imiş” şiirindeki aşağıdaki dizelerde ki anlatımı manidardır. Savm u sâlât u hac ile sanma biter zâhid işin, İnsân‐ı Kâmil olmaya lâzım olan irfân imiş. [23] Ramazan orucunda Kadir gecesinde oluşan “Ariflik” ve sonunda oluşan “Arifibillah” lık hâli orucun saliki irfan hâline ulaştırmasıdır ki kendisinde “Samed-samediyyet” hakikatleri açılsın… Marifet mertebesinde tutulan oruç ise oluşan bu irfan hâli ile İnsân-ı Kâmil (Kâmil İnsân) mertebesinden “ İlâhî zât hakikatlerinden temkin makamına nail olup” , çevresine örnek olmak üzere hale bürünerek tutuğu oruçtur.

Yolun başında oruç, nefsi tezkiye etmek, yani arındırmak içindir. Sâlik, “beşeriyet iktizası işleri,” yani insan olmasının getirdiği tabii ve nefsanî bağları terk edebilmek için bu riyazete girer. Yol ilerledikçe, hakikat mertebesinde orucun gayesi değişir. Artık mesele sadece nefsi terbiye etmek değil, irfan kazanmaktır. Kadir Gecesi’nin sırrına ermek, “Arifibillah” olmak, yani Hakk’ı bilme mertebesine ulaşmaktır. Bu mertebede sâlikin içinde Samediyyet hakikatleri açılmaya başlar. Çünkü açlık ve tokluğun ötesinde bir Doyuran olduğunu idrak eder. Son mertebe olan marifette ise İnsân-ı Kâmil, artık kendisi için değil, bir hâl olarak, çevresine örnek olmak için oruç tutar. Orucu, Samediyyet ahlâkının yaşayan bir timsali olur.

Beşeriyet işlerini terk etmek, dünyadan el etek çekmek değildir. Terzibaba Hazretleri bu inceliği şöyle aydınlatır:

Beşeriyet iktizası şeyleri kullanmamaktan ibarettir. Yani beşeriyetimiz gereği ile ilgili şeyleri kullanmamaktan ibarettir. Ancak aynı şeyi iki türlü tatbik etmemiz mümkündür. Birisi beşeriyet itibariyle, benliğimiz ile bir şey kullanmak diğeri ise yine aynı şeyi aynı şekilde kullanmak ama uluhiyyet hakikati itibariyle kullanmaktır. Bakın iki aynı şeyi iki ayrı kişi tatbik etmiş olsa ikisinde hükmü bambaşka olur. Tamamen birbirine zıt hükümler çıkmış olur. Oruçtan kasıt beşeriyyetin gerektirdiği şeyleri kullanmamaktır. “Ta kiî Samediyet sıfâtlarına gire.”

Buradaki sır, amelin kendisinde değil, ameli işleyenin hangi makamdan işlediğindedir. Bir lokma ekmek yersiniz; eğer bunu “ben”liğinizle, nefsinizin arzusuyla yerseniz, bu sizi beşeriyetinize bağlar. Ama aynı lokmayı, Hakk’ın size bahşettiği bedeni ayakta tutmak için bir emanet bilinciyle, “Bismillah” diyerek, yani O’nun adıyla yerseniz, o lokma ibadet olur. Orucun ve riyazetin sâlike öğrettiği budur: amelleri “ben”den alıp “O”na iade etmek. Bu idrakle yapılan her terk, sâliki Samediyyet sıfatlarına bir adım daha yaklaştırır. Kişi, yavaş yavaş anlar ki, onun gerçek ihtiyacı ne yemeğe ne de içmeyedir; onun tek ihtiyacı, Kendisine her şeyi verenedir. Gönlünde Hakk ile dost olanın, başka dosta, başka yoldaşa mânevî ihtiyacı kalmaz. Bu, fiziki ihtiyaçları reddetmek değil, gönül tokluğuna ermektir.

Amellerin Hakikati: Niyet ve İdrakin Rolü

Yolun esası niyettir. Özellikle erbain gibi çetin riyazetlerde, sâlikin gücü tükenebilir, yol yarıda kalabilir. Yolun Sultanları, bu konuda da gönüllere su serperler.

İçinde bulunduğumuz oruç süresinin, bakın bunlar kazanımları hakikatleri olmaktadır. Allah (c.c.) tamamına erdirir. İnşeallah, kırkları tamamlarız. Olabildiği kadar gücü yetmeyenler nereye kadar gelmişse neticelendirebilirler. Neticelendirdikleri 10 gün, 20 gün, 25 gün olsa neyse hiç üzüntüye gerek yoktur. Niyet halis olduğundan, o hepsi tamamlanmış hükmünde olur. Yeter ki 1 günde tutsak, 5 günde tutsak orucun bu hakikatlerini idrak etmeye çalışalım. Ve bize olan kazancı da bunlar olsun.

Cenâb-ı Hakk, bizim kaç gün oruç tuttuğumuza değil, o orucu hangi niyetle ve hangi idrakle tutmaya çalıştığımıza bakar. Eğer niyet halis ise, sâlikin gücünün yettiği kadarı, tamamlanmış hükmünde kabul edilir. Çünkü bu yolda aslolan, bedenin değil, kalbin yol almasıdır. Orucun en büyük kazancı, “samediyyet sıfâtlarına girmek, yani kendisinde samediyyet sıfâtları açılmasıdır.”

Bu açılış, kişi nefsanî arzulardan el çektikçe, beşeriyetinin perdesi incelir ve kendisinde Hakk’ın eserleri zuhur etmeye başlar. Cemâleddin Uşşaki Hazretleri’nin buyurduğu gibi, “Takva malı elden çıkarmak değil, gönülden çıkarmaktır.” Eşya, mal, mülk evimizde olabilir ama gönlümüze girmemişse, bize yük olmaz. Sülûk, bu esaretten kurtulma, kendi izâfî varlığının bir vehim olduğunu anlama yolculuğudur.

Bu idrak, sâliki kendi küçük benliğinden, küllî hakikate doğru bir miraç yolculuğuna çıkarır. Bu yolculuk, Necm Sûresi’nin sırlarında gizlidir:

Okunuşu ile “Ennecim” 53 yıldız suresi ve İzâfi benlik olduğunu farkettim. Aslında bu seslenişler kişinin nefis yıldızının sûretlenmesine bir seslenişmiş. Ne zaman bu yıldızın heva olduğu anlşılır ve yemin edilirse, kişi nefsi bağlantılarının koparıp mi’racına akl-ı küllüne olan dikey yolculuğuna başlıyabiliyormuş.

Her birimizin bir “nefis yıldızı” vardır. Bu, bizim kendimize atfettiğimiz izâfî, yani göreceli benliğimizdir. Kur’ân-ı Kerîm’deki “Battığı zaman yıldıza andolsun ki…” (Necm, 1) ayeti, işte bu nefis yıldızının batışına, onun bir “hevâ” yani boş bir arzu, bir vehim olduğunun anlaşılmasına işarettir. Sâlik ne zaman ki kendi benlik yıldızının hakikatte bir hiç olduğunu anlar ve bu vehimden yüz çevirirse, o an kendi dikey yolculuğuna, yani mirâcına başlar. Bu, cüz’î akıldan Akl-ı Küll’e, yani Küllî Akıl’a doğru bir yükseliştir. Bu yükseliş, Samediyyet’in tecellisidir; zira kişi, kendi muhtaç ve fâni varlığından, hiçbir şeye muhtaç olmayan Mutlak Varlığın idrakine doğru yol almaktadır.

Samediyyet Hâlinin Zuhûru: Doymak ve Doyurmak

Samediyyet hakikatine eren sâlikin hâli, hem bir doymak hem de bir doyurmaktır. Evvela kendisi Hakk’ın mânevî nimetleriyle doyar, sonra da etrafına bir rahmet pınarı olur. Bu, fakr (mutlak muhtaçlık) ile gınânın (ilahi zenginlik) birleştiği bir cem makamıdır.

Ya’ni “Şükür ni’meti senin niam-ı zâhiriyye ve bâtiniyyeyi o kadar ziyâdeleştirir ki, bu ni’metlerin çokluğundan gözün doyar hem cinsine karşı bey ve veliyy-i ni’met olursun. Ve birçok niam-ı zâhiriye ve bâtıneyi muhtâçlara bezl (karşılıksız verirsin) ve isâr (zengin edersin) edersin. 2888. Hakk’ın taam ve nuklünden meşbu’ olursun, ta ki şihemkarlık ve gedalık gider.

Şükür, nimeti artırır. Öyle bir noktaya gelir ki, sâlikin gözü de gönlü de doyar. Artık dünyalık peşinde koşmaz, “şikemkarlık” yani oburluk ve “gedalık” yani dilencilik hâli ondan gider. Gönlünü başkalarına muhtaç hissetmek, sürekli birilerinden ilgi, sevgi, takdir beklemek de bir tür dilenciliktir. Samediyyet hâline eren kişi, “Hakk’ın taam ve nuklünden,” yani O’nun mânevî yiyecek ve çerezlerinden öyle bir doyar ki, başkalarının kapısını çalma ihtiyacı hissetmez.

Asıl kemâl, bu doygunluktan sonra başlar. Kişi, “hem cinsine karşı bey ve veliyy-i ni’met olur.” Aldığı nimetlerin efendisi ve koruyucusu olur. Sonra bu nimetleri muhtaçlara “bezl” eder, yani karşılıksız verir; hatta “isâr” eder, yani kendisi muhtaçken bile başkasını tercih edip onu zengin eder. Bu, Samediyyet ahlâkının en kâmil tezahürüdür. Sâlik, Hakk’tan aldığını halka dağıtan bir kanal, bir ayna hâline gelir. Tıpkı es-Samed olan Hakk’ın, hiçbir şeye ihtiyacı olmadığı hâlde bütün âlemlerin ihtiyacını karşılaması gibi.

Bu hâl, sâlikin bâtınında tecrübe ettiği bir zuhurattır. Mânevî âlemde görülen rüyalar ve vizyonlar, bu hakikatlerin birer yansımasıdır.

nda bu “Allahussamed” gani yani kimseye ihiyacı olmamak “Samediyet” hükmüdür dedi. Bu anlatılanlardan “Efendi Babam ve Fakir” zuhuratta bu hâl ile ma’nâlanmıştı.

“Allahussamed” ismi, sâlikin mânevî tecrübesinde “kimseye ihtiyacı olmamak” hâli olarak doğrudan yaşanır. Bu, kitabî bir bilgi değil, tadılan, yaşanan, bizzat müşahede edilen bir hakikattir.

Mânevî Meclisler ve Farklı Tecellîler

Samediyyet yolculuğu kişisel bir yolculuk olmakla birlikte, bir ihvan topluluğu içinde yaşanır. Mürşidin etrafında halkalanan dervişler, bir sohbet meclisinde toplandıklarında, orası bir tecellîgâh olur. Herkes aynı pınardan içse de, herkesin aldığı tat ve yaşadığı hâl farklıdır. Çünkü tecellî, mazharın kabiliyetine göredir.

Bir dervişin gördüğü şu zuhurat, bu meclislerin edebini ve mânevî atmosferini anlatır:

Bayram günü idi. Bayram kutlaması için, siz Efendim'in evinize gelmiştim. Oturduğunuz koltuk önünde selâm vererek bayramlaşırken, içeriye siz Efendim'in son derece hürmet ettiğiniz bir zât geldi. O gelince, ben dervişinize " dervişler orada oturur." diyerek oturulan koltuğun sağ arka tarafına yerime yolladınız.

Bu zuhurattaki her bir sembol, sülûkun bir dersidir. Mürşidin evi, sâlikin gönlüdür. Bayram, Hakk ile olunan her andır. İçeri giren ve mürşidin hürmet ettiği o yüce zât, Âlemlerin Sultanı Efendimiz Hz. Muhammed’den (s.a.v) başkası değildir. Mürşidin dervişi “dervişler orada oturur” diyerek yerine yollaması, bu yolda edebin ve herkesin kendi makamını, haddini bilmesinin önemini gösterir.

Bu meclislerde, aynı anda farklı hâller yaşanır. Herkes kendi istidadı nispetinde bir tecellîye mazhar olur.

Bazısı: Ahadiyet ateşinde yanıyordu… Bazısı: Samediyet denizlerinden avuç avuç alıyordu… Bazısı: Ünsiyeti yitirmiş; kudsiyeti bulmuştu… Bazısı; Kudsiyeti kaybetmiş; ünsiyeti bulmuştu… Hâsılı: Onların hali, göreni dehşette bırakıyordu…

İşte mânevî meclisin resmi budur. Kimi sâlik, Ahadiyyet ateşindedir. Bu, Zât’ın yakıcı, yok edici tecellîsidir. Sâlik, kendi varlığının bu ateşin içinde eriyip gittiği bir fenâ hâlini yaşar. Diğeri ise Samediyyet denizlerindedir. Bu, gınâ ve beka tecellîsidir. Sâlik, bu denizden avuç avuç alır, dolar, taşar, mânevî bir zenginliğe erer. Birisi “ünsiyeti,” yani halk ile ve kendi benliğiyle olan alışkanlığını yitirmiş, “kudsiyeti,” yani kutsal âlemi bulmuştur. Diğeri ise o kudsiyet hâlinden tekrar halk arasına, ünsiyet âlemine dönmüştür; bu da beka makamının bir gereğidir.

Göreni dehşete düşüren bu hâller, Hakk’ın tecellîlerinin ne kadar çeşitli ve sonsuz olduğunu gösterir. Samediyyet, bu tecellî denizlerinden sadece birisidir. Ama o denize dalan, artık hiçbir şeye susamaz. O denizden içen, bir daha asla mânevî bir fakirlik çekmez. Ve o denizden avuçlayıp halka dağıtan, es-Samed isminin yeryüzündeki bir şahidi, bir aynası olur.

Füsûsu'l-Hikem'de Samediyyet

Samediyyet deryasının en büyük gavvâslarından, Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri’nin şaheseri Füsûsu’l-Hikem (Hikmetlerin Özleri), her bir peygamberin kalbine indirilmiş bir hikmet mührünü açar. Samediyyet hakikati de bu mücevher kutusunda, Hâlid bin Sinan (a.s.) kelimesine emanet edilmiştir.

Şeyh-i Ekber’in usûlünde her peygamber, Cenâb-ı Hakk’ın bir isminin tam mazharıdır ve o ismin tecellîsiyle insanlığa bir “hikmet” sunar. Samediyyet hikmetinin Hâlid Peygamber'e tahsis edilmesinin sebebi, onun davetinin özünde saklıdır. İbn Arabî Hazretleri ve onun izinden gidenler bu sırrı şöyle açıklar:

ism-i Samed’e mazhariyeti hasebiyle, “hikmet-i samediyye” Kelime-i Hâlidiyye’ye muhtass kılındı. دَّعَــىلبَرزَخِيَّــةِ، فإنَّــه مــلنُّبــوَّة ِن ٍ فإنّــه أظْهــر َ بدَعْــوَة ِلِــد ِ بــن ِ سِــنحِكمــة ُ خَّ وأمَّــ ََ لمَــو

Bu ifade, Hâlid Peygamber'in, kendi davetinde Hakk’ın “es-Samed” isminin bir tecellîsi olduğunu gösterir. Rivayet olunur ki, onun kavmi ateşe tapmaktaydı. Hâlid Peygamber ise, o ateşin üzerine yürümüş ve onu söndürmüştür. Bu fiiliyle, lisân-ı hâl ile şunu haykırmıştır: “Sizin kendisine yöneldiğiniz, ihtiyaçlarınızı gidermesi için yalvardığınız bu ateş, kendisini bile korumaktan acizdir. O, Samed değildir. Hakiki Samed, her şeyin kendisine muhtaç olduğu, fakat kendisinin hiçbir şeye ve hiç kimseye muhtaç olmadığı Cenâb-ı Hakk’tır.”

Sahte “samedleri” ortadan kaldırıp, yönelişi yalnızca hakiki Samed’e çeviren bu net tavrı sebebiyle, “hikmet-i samediyye” onun kelimesine, onun manevî kimliğine has kılınmıştır. O, bu hikmeti sadece sözle değil, bizzat yaşayarak ve göstererek tebliğ etmiştir. Bu, Samediyyet ahlâkının en kâmil tezahürlerinden biridir: sebeplere takılıp kalmamak, mahlûkatı ilâhlaştırmamak ve bütün ihtiyaçların görüleceği tek kapının Hakk kapısı olduğunu bilmek ve bildirmek.

Ahad ve Samed: Birliğin İki Yüzü

Samediyyet hikmetini daha derinden anlamak için, onun en yakın sırdaşı olan Ahadiyyet hakikatiyle arasındaki ince farkı idrak etmek gerekir. Bu iki kavram, Zât-ı Mutlak’ın birliğini ifade etse de, bu birliğe farklı yönlerden işaret ederler. Terzibaba Hazretleri, bu nüansı İbn Arabî mektebinin diliyle şöyle şerh eder:

Ahad ve Samed, ahadiyet bütün esma-i ilahiyeyi topluyor, Samediyeti ile de hiçbir varlığa ihtiyacı olmadığı kendi kendine ve kendinde olan kendi kendine yeter olan olduğunu ifade ediyor. Sonra bu esma-i ilahiyeyi Allah isminde toplamış oluyor.

Ahad, Zât’ın mutlak tekliğidir. Bu öyle bir birliktir ki, içinde ne bir isim, ne bir sıfat, ne de bir nispet belirginleşmiştir. Bütün ilâhî isimler, potansiyel olarak o Ahadiyyet mertebesinde mevcuttur. O, “içerici” bir birliktir.

Samed ise, aynı Zât’ın hiçbir şeye muhtaç olmama yönünü, mutlak gınâsını ve kendine yeterliliğini ifade eder. Eğer Ahad, Zât’ın “ne olduğunu” (her şeyin potansiyel kaynağı) anlatıyorsa, Samed de Zât’ın “neye ihtiyacı olduğunu” (hiçbir şeye) anlatır. O, “dışlayıcı” bir birliktir; Zât’ın dışında bir varlık, bir ihtiyaç kaynağı olmadığını beyan eder.

Bu iki isim, İhlâs Sûresi’nde art arda gelerek Tevhid akidesinin temelini kurar: “Kul hüvellâhü Ahad. Allâhü’s-Samed.” (De ki: O Allah, Ahad’dır. Allah, Samed’dir.) Önce bütün isimleri ve hakikatleri kendinde toplayan mutlak Bir’i (Ahad) bildirir, sonra da bu Mutlak Bir’in hiçbir şeye muhtaç olmadığını, her şeyin O’na muhtaç olduğunu (Samed) ilan eder.

Peygamberlerin Hikmet Dizisindeki Yeri

Füsûsu’l-Hikem’de hikmetler, mânevî bir yükselişi ve idrak mertebelerini gösteren ilâhî bir nizamla dizilmiştir. Samediyyet hikmetinin bu dizilimdeki yeri, onun mânâsını daha da aydınlatır. Terzibaba Hazretleri, İbn Arabî’nin eserindeki bu sıralamaya dikkat çeker:

hikmet-i ulviyye, ba’dehû Kelime-i Hâlidiyye’de mündemic hikmet-i samediyye, ba’dehû Kelime-i Muhammediyye’de mündemic hikmet-i ferdiyyedir.

Bu sıralama şöyledir:

1. Hikmet-i Ulviyye (Âdem Kelimesi): Bu, “yüce hikmet”tir. Varlığın hakikatini ve ilâhî isimlerin tecellîlerini bilme ilmidir. Bu, irfan yolculuğunun başlangıcıdır: bilmek.
2. Hikmet-i Samediyye (Hâlid Kelimesi): Bildikten sonra, sıra amele ve yönelişe gelir. Bu hikmet, bilinen onca ismin ve tecellînin ardındaki tek hakiki merciin Samed olan Allah olduğunu idrak etme ve sahte dayanakları terk etme hikmetidir.
3. Hikmet-i Ferdiyye (Muhammed Kelimesi): Bu ise “tekliğe ait eşsiz hikmet”tir. Bütün hikmetleri kendinde toplayan, en kâmil ve en kuşatıcı idrak seviyesidir. İnsân-ı Kâmil’in, Hakk’ın bütün isimlerine en mükemmel ayna olduğu makamdır.

Bu sıralama, sâlikin seyrini özetler: Önce ilim (Âdem), sonra o ilimle amelin ve yönelişin tasfiyesi (Hâlid) ve nihayetinde tam bir mazhariyet ile hakikati kendinde bulma (Muhammedî mîzan). Samediyyet hikmeti, bu yolculukta bir köprü, bir arınma istasyonu gibidir.

İki Ayrı Samediyyet: Vücûdî Mertebe ve Hikemî Mazhariyet

Sohbetin önceki halkalarında Samediyyet, varlık mertebelerinin en başında, Zât’ın kendi kendine yetkinliğinin bir ifadesi olarak anlatılmıştı. Füsûs bahsinde ise bu hikmetin bir peygamberin şahsında tecellî eden bir mânevî hâl olduğu söylenmektedir. Bu ikisi aynı şey midir? Terzibaba Hazretleri, bu iki mânâyı birbirinden ayırmanın lüzumuna işaret eder:

bunu ayıralım, alemlerin oluşumundaki amaiyetten sonraki Samediyet değil bizim derslerimizde yaptığımız “Samed” o kitabımızda belirtiliyor bu ifade. Çünkü bu tereddüt hasıl edebilir. Neden o zaman seyirde zuhur ve tecellide “Samed” başta amaiyetten sonra ba

Bu, irfan ilminin inceliklerinden biridir. İki farklı Samediyyet’ten bahsediyoruz:

1. Kevnî veya Vücûdî Samediyyet: Bu, varlığın meydana gelişindeki (kevnî) bir mertebedir. Hakk’ın Zâtî bir sıfatıdır. Âlemlerin varlık sahnesine çıkmasından önce, Zât’ın kendi mutlak zenginliği ve kendine yeterliliği içindeki hâlini ifade eden bir hakikattir. Bu, “prensip” olan Samediyyet’tir.
2. Hikemî veya Ahlâkî Samediyyet: Bu ise, o yüce prensibin bir insan-ı kâmilin, bir peygamberin veya bir velînin kalbinde ve ahlâkında zuhûr etmesidir. Bu, Samed isminin tecellîsine “mazhar olmak”tır. Hâlid Peygamber’in durumu budur.

Füsûsu’l-Hikem, peygamberlerin kalbini temiz aynalar olarak ele alır ve her bir aynanın, Hakk’ın hangi ismini ve hikmetini yansıttığını bizlere gösterir. Dolayısıyla, varlık mertebelerindeki Samediyyet ile Hâlid Peygamber’e atfedilen Samediyyan hikmet arasında bir çelişki yoktur. Biri aslın kendisi, diğeri ise o aslın en güzel yansımalarından biridir.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Samediyyet sırrı, zıtları bir araya getiren bir tecellîdir. Bu makamın ilk ve en temel zıtlığı, mutlak muhtaçlık ile mutlak bağımsızlık arasındadır. Tasavvuf dilinde buna fakr ve gınâ denir. Fakr, kulun Hakk’a karşı olan tükenmez ve mutlak ihtiyacıdır. Gınâ ise Cenâb-ı Hakk’ın hiçbir şeye ve hiç kimseye zerre kadar ihtiyacı olmamasıdır. Samediyyet, bu gınâ halinin Zâtî bir ifadesidir.

Sâlikin yolculuğu, kendi hiçliğini, kendi mutlak fakrını idrak etme yolculuğudur. Seyr-i sülûk, bu “ben” putunu kırmaktan ibarettir. Sâlik, her adımda kendi aczini, kendi bilgisizliğini, kendi muhtaçlığını daha derinden anlar. Nihayet öyle bir noktaya gelir ki, varlığının her zerresinin, her nefesinin Hakk’a bağlı olduğunu, O’nsuz bir an bile var olamayacağını tadar. İşte bu, fakr-ı tamm, yani tam ve kâmil muhtaçlık halidir.

Tam bu noktada, zıtların birliği zuhûr eder. Kul, kendi mutlak fakrını en derinden idrak ettiği anda, karşısında Hakk’ın mutlak gınâsını, yani Samediyyet’ini en parlak şekilde seyreder. Kendi hiçlik kuyusunun dibine vardığında, oradan Samediyyet güneşinin doğduğunu görürü. Senin mutlak fakrın, O’nun mutlak gınâsının aynası olur. Bu, birinin diğerini yok ettiği bir zıtlık değil, birinin diğerini ispat ettiği ve tecellî ettirdiği bir Tevhid muktezasıdır. Ârif, kendi fakrında O’nun gınâsını bulur; kendi fâniliğinde O’nun Bâkî oluşunu seyreder.

Bu sırrı, Şeyh-i Ekber’in öğrettiği tenzih-teşbih dengesi içinde daha iyi anlarız. Tenzih, Cenâb-ı Hakk’ı her türlü yaratılmış sıfatından soyutlamak, O’nun hiçbir şeye benzemediğini (“Leyse ke-mislihî şey’un”) bilmektir. Bu, Samediyyet’in gınâ yönüdür. Teşbih ise, Hakk’ı tecellîlerinde, yani halk ettiği âlemde ve varlıklarda görmek, O’nun isim ve sıfatlarının izlerini kâinatta okumaktır. Samediyyet’in teşbih yönü, bütün varlığın O’na olan ihtiyacında zuhur eder. “Ey insanlar! Siz Allah’a muhtaçsınız (fukarâ ilallah). Allah ise, O, el-Ganî’dir (hiçbir şeye muhtaç değildir), el-Hamîd’dir (her türlü övgüye lâyıktır).” (Fâtır, 15). Bu âyet, tenzih ile teşbihin nasıl birleştiğini gösterir.

Ârif kişinin kalbi, bu hakikatin en hassas aynası olur. Riyâzetler, zikirler, tefekkür ve bir Mürşid-i Kâmil’in himmetiyle kalp cilalanır ve saflaşır. Öyle bir an gelir ki, kalp ayna gibi olur; kendi rengi, kendi şekli kalmaz. İşte o zaman, bu ayna, Hakk’ın Samediyyet’ini yansıtmaya başlar. Ârifin kalbi, kendi hiçliğini ve fakrını o kadar derinden idrak eder ki, artık kendinden bir talepte bulunmaz. Bu “hiçbir şey olmama” halinde, o kalp, Samediyyet’in tecellîgâhı olur. Dışarıdan bakıldığında o kişi, fânî bir varlıktır; bu onun fakr yönüdür. Ama içeride, kalbinde taşıdığı sır ile, Hakk ile zenginleşmiştir (ganî bi’l-Hakk). Bu, zıtların birliğinin insan-ı kâmildeki en güzel tezahürüdür.

Samediyyet idrakinin kemâli, sâlikin kendisini her türlü sıfattan arındırarak ilâhî isimlerin tecellî mahalli haline gelmesiyle yaşanan bir zıtların birliği tecrübesidir. Bu, “ölmeden evvel ölmek” sırrının ta kendisidir. Beşerî sıfatlarından soyunduğunda, geriye sadece Hakk’ın sıfatlarının tecellî edeceği saf bir mahal kalır. İşte İnsân-ı Kâmil de böyledir. Kendi varlık davasından vazgeçip içini boşalttığında, Nefes-i Rahmânî onun içinden konuşmaya başlar. Onun suskunluğu da, konuşması da, fakrı da, gınâsı da Hakk’tan olur. O, hem abd (kul) hem de halifedir. Abdiyeti onun fakrını, halifeliği ise Hakk’ın gınâsını temsil eder.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Samediyyet

Hazret-i Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, hikmetini kuru ve aklî tanımların dar kalıplarına hapsetmez. Onun Mesnevî-i Şerîf'i, Samediyyet gibi Zâtî bir hakikati anlatırken, bize bir tecrübe otağı sunar. Hazret-i Pîr, bu sırrı akla değil, doğrudan doğruya gönle fısıldar. Çünkü Samediyyet, aklın sınırlarında bilinecek değil, gönlün enginliğinde hissedilecek bir hâldir.

Varlık Okyanusu: Taşmayan ve Eksilmeyen Deniz

Hazret-i Mevlânâ, Cenâb-ı Hakk’ın Samediyyetini anlatmak için en sık başvurduğu temsillerden biri, engin okyanustur. Bu okyanus, Zât-ı Mutlak’ın kendisidir. Âlemdeki bütün nehirler, yani bütün yaratılmışlar, ezelden ebede doğru bu okyanusa akarlar. Bütün bu nehirler o denize dökülür, ama o denizde bir taşkınlık olmaz. Bu, Hakk’ın Zât’ının, yarattığı hiçbir şeyden etkilenmediğinin, varlıkların çokluğunun O’nun mutlak birliğini (Ahadiyyetini) bulandırmadığının ifadesidir. Varlıkların O’na akması, O’nun Zât’ına bir şey katmaz. Bu akış, varlıkların kendi kemâlini bulma yolculuğudur; okyanusun ise buna ihtiyacı yoktur. İşte bu, Samediyyet’in bir yönüdür: Gınâ, yani mutlak zenginlik ve ihtiyaçsızlık.

Bu temsilin bir de diğer yüzü vardır. Bütün susamışlar o okyanustan içerler, susuzluklarını onunla giderirler. Fakat o okyanustan bir damla dahi eksilmez. Bütün âlemler O’nun rahmetinden, kereminden, lütfundan beslenir. Varlık, O’nun “Kün!” (Ol!) emrinin bir tecellîsidir. O’nun bu cömertliği, bu sonsuz verişi, Zât’ının hazinesinden hiçbir şey eksiltmez. Çünkü O’nun vermesi, bir tecellîdir, bir zuhûrdur.

Hazret-i Pîr’in okyanus temsili, Samediyyet’in bu iki kanadını birden açar: Bütün varlıkların kendisine muhtaç olduğu (fakr), ancak kendisinin hiçbir şeye muhtaç olmadığı (gınâ) hakikati.

Mutlak Gani Güneş: Karşılıksız Nur Saçan Sevgili

Mesnevî ikliminde Samediyyet sırrını anlatan bir diğer güçlü temsil, güneştir. Hazret-i Mevlânâ, Sevgili’yi, yani Cenâb-ı Hakk’ı, nurunu ve sıcaklığını bütün âleme karşılıksız saçan bir güneşe benzetir. Güneş, “Şu gül bahçesidir, burayı aydınlatayım; şu çöplüktür, buraya ışığımı göndermeyeyim” demez. Sarayların üzerine de aynı cömertlikle parlar, viranelerin üzerine de.

Bu temsil, Samediyyet’in Gınâ ve cömertlik mertebesini gözler önüne serer. Güneş, ışığını verirken karşılığında hiçbir şey beklemez. Cenâb-ı Hakk’ın da lütfu ve keremi, bir karşılık beklentisiyle değildir. O, Ganî’dir, Samed’dir. Bütün âlemler O’nun nuruyla ayakta durur, O’nun Nefes-i Rahmânî’siyle varlık bulur. Ama O’nun bu nuru saçmaktan dolayı bir eksilmesi söz konusu değildir. Yeryüzü, güneşe muhtaçtır. Ama güneş, yeryüzüne muhtaç değildir.

Sâlik için bu temsilin taşıdığı öğreti şudur: Kendi varlığını bir değer olarak görmekten vazgeç. Sen, o güneşin vurduğu bir zerreden ibaretsin. Parlaklığın, güzelliğin, varlığın kendinden değil, sana vuran o nurdandır. Bu idrak, kişiyi kibrin karanlığından kurtarıp hiçlik aydınlığına çıkarır.

Tevekkül ve Hiçlik: Ney'in Feryadı ve Velîlerin Hâli

Hazret-i Mevlânâ, Samediyyet hakikatini insanın iç dünyasında nasıl yaşanacağını gösteren hâllerle de anlatır. Bunun en zirve örnekleri, peygamberlerin ve velîlerin kıssalarında anlattığı mutlak tevekkül hâlidir. Tevekkül, sebeplere yapışmaktan kurtularak, sebepleri halk eden Müsebbibü’l-esbâb’a, yani Hakk’ın kendisine dayanmaktır. Bu, Samediyyet ahlâkıyla ahlâklanmanın en temel adımıdır.

Ateşe atılırken “Hasbünallâhu ve ni’me’l-vekîl” diyen İbrahim Peygamber, sebepleri tamamen ortadan kalktığı bir anda, sadece ve sadece Samed olan’a sığınmıştır. Onlar, kendi güç ve iradelerinden soyunarak, bütün varlıklarıyla Hakk’ın kudret ve iradesine bir ayna olmuşlardır. Bu, Samediyyet’in sâlikin kalbindeki tecellîsidir: Kendi acziyetini ve fakrını tam olarak idrak edip, Hakk’ın mutlak kudretine ve gınâsına sığınmak.

Bu hâlin en derin sembolü ise, Mesnevî’nin başındaki “Ney”dir. Ney’in feryadının bu kadar güzel olmasının sırrı, içinin “boş” olmasındadır. Ney, kendinden, kendi benliğinden tamamen arındırılmıştır. Bu boşluk, bu hiçlik, sâlikin mânevî yolculuğunun özüdür. Kişi, nefsânî arzulardan, benlik davasından içini boşaltmadıkça, ilâhî nefhanın sesi onun dudaklarından dökülemez. Ney’in içindeki boşluk, onun fakr hâlidir. O boşluk sayesinde, üfleyicinin nefesi (ki o, Nefes-i Rahmânî’nin bir işaretidir) bir sese, bir hikmete dönüşür.

İnsan da böyledir. Kendi aczini, fakrını ve hiçliğini ne kadar derinden kavrarsa, Hakk’ın Samediyyet’ini, Gınâ’sını ve Kudret’ini o kadar mükemmel bir şekilde yansıtan bir ayna olur. O zaman anlar ki, kendisinde görünen her bir kemâl, aslında kendisinden değil, içini dolduran Sevgili’dendir. Bu makam, kulun kendi sıfatlarından fânî olup, Hakk’ın sıfatlarıyla bâkî olduğu makamdır. Bu, fakr ile gınânın, hiçlik ile mutlak varlığın vuslat ettiği bir cem makamıdır. Bu idrak, sâliki sonunda İnsân-ı Kâmil mertebesinin ufkuna taşır; o mertebede kul, Hakk’ın gören gözü, işiten kulağı olur.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında Samediyyet

Hakikat yolunda hiçbir kavram tek başına durmaz. Her biri, bir diğerine açılan bir kapı gibidir. Samediyyet hikmetini de bu büyük ağın içinde görmek, mânâyı berraklaştırır.

Samediyyet’in ilk irtibatı Hikmet ile kurulur. Zira Samediyyet’i anlamak, o ismin tecellî ettiği âlemlerin ve insanın sırrına dair derin bir kavrayışa, yani hikmete ermektir. Hakk’ın hiçbir şeye muhtaç olmamasının, ama her şeyin O’na muhtaç olmasının ne demek olduğunu idrâk etmek, varlığın en temel işleyişine dair bir hikmet kapısını aralamaktır.

Bu genel hikmet bağının daha özel bir veçhesi, Samediyyet’in Hikmet-i Ferdiyye ile olan münasebetidir. Ferdiyyet, Hakk’ın Zâtî tekliğini, eşi ve benzeri olmayışını ifade eder. Samediyyet ise bu tekliğin getirdiği mutlak kendine yeterliliktir. Bir varlık ancak hiçbir şeye muhtaç değilse hakiki mânâda “tek” (Ferd) olabilir. Dolayısıyla Samediyyet, Ferdiyyet’in ayrılmaz bir lazımı, onun bâtınî direğidir. Ferd olan, Samed’dir; Samed olan, Ferd’dir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Bu kütüphanenin temelini oluşturan üç büyük irfan pınarı, Samediyyet hakikatine kendi meşreplerince ışık tutarlar.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin sohbet ve eserlerinde Samediyyet, vücûdî mertebelerdeki seyrin en başat unsurlarından biri olarak karşımıza çıkar. Samediyyet, Hakk’ın henüz âlemleri zuhûra getirmediği Âmâ mertebesinden Ahadiyyet tecellîsiyle ilk açığa çıkan Zâtî bir hakikattir. Terzibaba Hazretleri, bu yüce hakikatin Vâhidiyyet sahasındaki tecellîsini ve oradan da en kâmil mazharı olan İnsân-ı Kâmil’e nasıl bir “zâtî ikram” olarak ulaştığını izah eder. Onun dilinde Samediyyet, kâmil velînin büründüğü bir “örtü”dür; bu, hem Hakk’ın sırrını koruyan bir perde, hem de o sırra ermenin bir nişanıdır.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem’inde ise mesele, belli bir peygamberin kalbine indirilen özel bir hikmet penceresinden ele alınır. Samediyyet, “Kelime-i Hâlidiyye”de, yani Hâlid bin Sinan’a tahsis edilen fasta “Hikmet-i Samediyye” olarak isimlendirilir. Şeyh-i Ekber, Hâlid Peygamber’in kendi kavmi içindeki özel durumunu ve davetindeki ateşi, onun Samed ismine mazhariyetinin bir yansıması olarak okur. Füsûs’ta Samediyyet, Hakk’ın kendine yeterliliğinin, O’nun bütün isimleri kendinde toplayan Ahadiyyet hakikatiyle nasıl bir denge içinde olduğunu gösteren hikemî bir anahtar olarak kullanılır.

Hazret-i Mevlânâ’nın Mesnevî-i Şerîf’ine geldiğimizde ise Samediyyet, hikâyelerin, mesellerin ve sembollerin diliyle kalbe işlenir. O, bu yüce hakikati, bütün nehirlerin aktığı ama asla taşmayan bir okyanus metaforuyla anlatır. Bu okyanus, bütün mahlûkatın ihtiyacını giderir ama kendisi asla eksilmez. Hazret-i Pîr, Samediyyet ahlâkını, dünyevî sebeplere bel bağlamayıp mutlak bir tevekkül ile Hakk’a yönelen peygamberlerin ve velîlerin kıssalarında somutlaştırır. Mesnevî’nin en meşhur sembolü olan neyin içi boştur; bu boşluk sayesinde ilahî nefese bir mecra olur. Bu, insanın ancak kendi hiçliğini, mutlak fakr (muhtaçlık) halini idrak ettiğinde, Hakk’ın Samediyyet’ini (mutlak zenginliğini) yansıtan bir ayna olabileceğinin en dokunaklı ifadesidir.

Değerlendirme

Samediyyet bahsinden süzülen en temel öğreti şudur: Hakk’ın mutlak gınâsı (zenginliği), kulun mutlak fakrında (muhtaçlığında) tecellî eder. Bu, zıtların birliğinin, yani Cem makamının en açık göründüğü yerlerden biridir. Sâlik, kendi varlığının, ilminin, gücünün bir hiç olduğunu ne kadar derinden idrâk ederse, Hakk’ın Samediyyet’i onun kalbinde o kadar parlak bir şekilde zuhûr eder. Yol, kendi benlik kabını tamamen boşaltarak ilahî tecellîye hazır hale getirmektir.

Bu itibarla Samediyyet, sâlik için hem bir hedef hem de bir ahlâktır. Hedef olması, fânî varlıklara ve sebeplere olan bağımlılıktan kurtulup yalnızca Hakk’a dayanma hürriyetine kavuşmaktır. Ahlâk olması ise, bu hürriyete eren kalbin, tıpkı Samed olan Hakk gibi, karşılık beklemeksizin cömert, bağışlayıcı ve merhametli olmasıdır.

Nihayetinde Samediyyet’i anlamak, “Lâ fâile illâllah” (Allah’tan başka gerçek fâil yoktur) sırrını yaşamaktır. Her ihtiyacı giderenin, her eylemin ardındaki hakiki gücün O olduğunu bilmek, sâliki dünya ve ahiret endişelerinden azâd eder. Kalp, bu idrâk ile sükûn bulduğunda, artık O’ndan başkasından bir şey ummaz ve O’ndan başkasından korkmaz. İşte bu, Samediyyet ahlâkıyla ahlâklanmış bir kalbin ulaştığı huzur ve teslimiyet makamıdır. Cenâb-ı Hakk, bizleri de beşeriyetin gerektirdiği bağlardan kurtarıp Samediyyet denizlerinden avuç avuç içen ve ikram eden kullarından eylesin. Gönlümüzü Zâtı’na muhtaç, gayrısından müstağni kılsın. Âmin.