Şükür
Tasavvuf yolunda şükür, kulun kendisine lütfedilen zâhirî ve bâtınî bütün nimetlerin hakiki sahibinin Cenâb-ı Hakk olduğunu idrak etmesi ve bu idraki kalbi, dili ve bütün uzuvlarıyla fiile dökmesidir. Sâlik için şükür, yalnızca maddî refah veya genişlik zamanlarında dile getirilen bir teşekkür cümlesi değil; her nefeste ve her tecellîde Hakk'ın fazlını müşahede etme şuurudur. İrfan mektebinde şükür, sâlikin fiilleri şahıslara veya nefsine mal etmeyip her zuhûru "Bu Rabbimin lütfundandır" idrakiyle karşılamasıyla kemâle erer. Bu yönüyle şükür; kulun darlıkta Sabır, genişlikte minnet ve her iki hâlde de ilâhî takdire Rızâ göstererek ubûdiyyet çizgisinde sebat etmesini temin eder. Ancak irfan ehli için şükür bir durak olmakla birlikte son menzil değildir; kul nimet ile oyalanıp kalmamalı, şükür mertebesinden Hakk'ın zâtî övgüsü olan Hamd hakikatine doğru yükselmelidir.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Arapça kökenli bir kelime olan şükür; yapılan bir iyiliği bilip sahibini övmek, iyiliğe karşı minnettarlık duymak, nimeti itiraf ve izhar etmek mânasına gelir. Tasavvuf ıstılahında ise şükür; kulun kendisine bahşedilen nimetleri O'nun rızâsına uygun şekilde kullanması, nimetin veriliş gayesini gözetmesi ve ihsan sahibini hiçbir an hatırdan çıkarmamasıdır. Sûfiyye büyükleri şükrü; dilin şükrü, kalbin şükrü ve uzuvların şükrü olmak üzere üç merhalede ele almışlardır. Dilin şükrü Cenâb-ı Hakk'a hamdü senâda bulunmak, kalbin şükrü nimetlerin ancak O'ndan geldiğini yakînen bilip minnet duymak, uzuvların şükrü ise bedeni ibadet, taat ve hayır yolunda istihdam etmektir.
İrfan mektebi metinlerinde şükür kelimesi, tefekkür ve teşekkür mânasıyla açıklanır. Kişinin kendisine ihsan olunan nimetler karşısında aczini idrak etmesi, şükrün hakikatine açılan ilk kapıdır. Kur'ân-ı Kerîm'de şükreden kimsenin ancak kendi nefsi lehine şükretmiş olacağı, Cenâb-ı Hakk'ın ise kulların şükründen de nankörlüğünden de ganî ve müstağnî bulunduğu açıkça beyan edilmiştir. Bu sebeple şükür, Cenâb-ı Hakk'ın muhtaç olduğu bir amel değil, kulun kendi kemâlâtı, nefis tezkiyesi ve mânevî tekâmülü için muhtaç olduğu bir kulluk edebidir. Kul şükrettikçe nimet ziyadeleşir; zira şükür, kul ile Rabbi arasındaki ünsiyet bağını kuvvetlendirir, gaflet perdelerini yırtar ve sâliki nimetin sûretinden nimetin hakiki sahibine yöneltir.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba Necdet Ardıç'ın irfan mektebinde şükür, kuru bir ahlâk kaidesi veya sadece zâhirî bir teşekkür ifadesinden ibaret değildir. Müellif şükrü; seyr-i sülûkun her adımında, namazın rükünlerinde, orucun bâtınında ve mürşid ile olan irtibatta Hakk'ın tecellîlerini temaşa etme meşrebi olarak vazeder.
Hâzâ Min Fadli Rabbî: Nimeti ve Fiili Hakk'a Nispet Etme
Terzibaba'nın irfan mektebinde şükrün en köklü esası, insanın başına gelen her hadisede fiili kişilere veya kendi nefsine mal etmeyip doğrudan doğruya Cenâb-ı Hakk'ın lütfu olarak kabullenmesidir. Müellif Neml Sûresi tefsirinde, Hz. Süleyman'ın kıssasını şerh ederken şükrün bu yüksek hakikatine dikkat çeker. Hz. Süleyman, ordusuyla sefere çıktığında bir karıncanın diğer karıncalara "Süleyman ve ordusu farkında olmadan sizi çiğnemesin, yuvalarınıza girin" dediğini işitmiş ve tebessüm ederek Rabbine şöyle niyazda bulunmuştur:
“En eşküre ni’meteke” Senin verdiğin bu kadar nimete şükür etmekliğimi ilham et, yolunu göster. — Neml Sûresi
Müellife göre karıncanın sesini duymak ve bir karıncanın bile ezilmesine engel olmak çok büyük bir ilâhî lütuftur. Hz. Süleyman bu lütuf karşısında kibre kapılmamış, ordu kumandanı olarak üzerine gelebilecek bir sorumluluktan kurtarıldığı için gaflete düşmeden Hakk'a sığınmış ve bu nimetin şükrünü nasıl eda edeceğini kendisine ilham etmesini niyaz etmiştir.
Aynı eserde Belkıs'ın tahtının göz açıp kapayıncaya kadar getirilmesi hâdisesi incelenirken şükrün sırrı daha da derinleştirilir. Hz. Süleyman, yanında kitaptan bir ilim bulunan Asaf b. Berhiyâ'nın vasıtasıyla tahtı yanında hazır gördüğünde, bu harikulâde fiili ne kendi peygamberlik kudretine ne de o zâtın şahsî kuvvetine isnat etmiştir. Derhal Kur'ân'ın ifadesiyle "Hâzâ min fadli Rabbî" (Bu Rabbimin lütfundandır) diyerek her şeyi Hakk'a nispet etmiştir. Müellif, Hz. Süleyman'ın bu tavrını izah ederken insanın fiilleri şahıslara yüklememesi gerektiğini şu sözlerle açıklar:
O fiili kişiye yüklemiyor. O kişide ki, Hakk’ın ilminin zuhurlarından bahs ediyor. Rabbimin işi bu diyor. Kişinin işi değil diyor. — Neml Sûresi
Terzibaba'ya göre kişiler birer alettir; Cenâb-ı Hakk esmâsının zuhura gelmesi için sebepleri halk etmektedir. Başımıza iyilik veya zorluk ne gelirse gelsin, insanları aradan çıkarıp Hakk'ın lütfunu müşahede etmek icap eder. Eserde Şeyh Sâdî-i Şîrâzî'nin fakirlik günlerinde yolda giderken ayağına dikenler battığı için "Yâ Rabbi bana bir ayakkabı vermedin" diye içinden geçirdiği, fakat az sonra iki ayağı da olmayan bir insanın elleriyle güçlükle ilerlediğini görünce derhal "Hâzâ min fadli Rabbî" diyerek ayakları olduğuna şükrettiği anlatılır. Müellif, dervişin eksileri değil artıları görerek her an ve her nefeste "Hâzâ min fadli Rabbî" âyetini vird edinmesini, bu idrakin insanı gafletten uyandırıp hâdiseleri basiretle tahlil etmeye sevk ettiğini belirtir. İnsanın güzel bir ameli nefsine mal etmesi küfür ve perdelenmedir; Hakk'a isnat etmesi ise hakiki şükürdür.
Şükür ile Hamd Arasındaki İrfânî Fark ve Mertebeler
İrfan mektebinde şükür çok yüce bir makam olmakla birlikte, sâlikin takılıp kalmaması gereken bir merhaledir. Terzibaba'nın İbretlik Bir Hikâye — Ustadan Uranos'a Tavsiyeler adlı eserinde, İnsan Sûresi'ndeki âyetlerin irfânî mânası açıklanırken şükür ile Hamd arasındaki çizgi veciz bir şekilde şöyle ortaya konur:
Şükür edip rızık ile oyalanmak cennet ehli olmak Ama Hamd edip rızık ile oyalanmamak, ileriye devam etmek irfan ehli olmak — İbretlik Bir Hikâye — Ustadan Uranos'a Tavsiyeler
Bu tespit, sâlikin seyr-i sülûktaki istikametini tayin eden temel bir ölçüdür. Şükür, kula bahşedilen nimet ve rızka mukabil yapılan bir teşekkürdür; dolayısıyla kulun nazarı hâlâ nimetle ve rızıkla meşguldür. Bu hâl cennet ehlinin meşrebidir. Ancak irfan ehli, nimetin ve rızkın ötesine geçerek bizzat nimeti verenin zâtına yönelir. Hamd, maddî bir menfaatin veya rızkın karşılığı değil, Cenâb-ı Hakk'ın kemâl sıfatlarının ve cemâlinin bizzat övülmesidir.
Bu ayrımın mertebeler bazındaki tahlili Reşahât — Aynü'l-Hayât şerhinde tafsilatıyla izah edilir. Terzibaba, Fâtiha Sûresi'ndeki "Elhamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn" âyetini şerh ederken şeriat, tarikat, hakikat ve mârifet mertebelerindeki hamd ve şükür idrakini tahlil eder. Şeriat mertebesinde hamd, lâfız itibariyle Cenâb-ı Hakk'a teşekkür etmek mânasında kullanılır; yani gerçekte burada yapılan amel hamd değil, şükürdür. Şükür, verilen şeyin adedini artırmak ve nimete mukabele etmek için yapılır. Tarikat mertebesinde ise sâlik, kendisine verilen ibadet kuvvetine ve mânevî idrake şükreder, Hakk'ı yüceltmeye başlar.
Hakikat mertebesine gelindiğinde ise kul, kendi aczini idrak eder. Kul bakar ki kendini tanımaktan ve tarif etmekten âcizken, nihayetsiz âlemlerin Rabbini hakkıyla övmesi ve O'na lâyıkıyla şükretmesi mümkün değildir. Bu makamda sâlik, Peygamber Efendimiz'in "Lâ uhsî senâen aleyke ente kemâ esneyte alâ nefsik" (Seni lâyıkıyla övemem; Sen kendini nasıl senâ ettiysen öylesin) hadisine sığınır. Kul aczini anladığında kendi varlığı aradan çekilir; "Elhamdü lillâh" sırrınca hamdin ancak Allah'a mahsus olduğu ve hamdi kulun mazharında bizzat Hakk'ın yaptığı aşikâr olur. Dolayısıyla şükür kuldan Hakk'a doğru bir teşekkür iken, hakiki hamd Hakk'tan Hakk'a olan zâtî bir tecellîdir.
Vukûf-u Zamânî: Kabz ve Bast Hâllerinde Şükür ve İstiğfar
Terzibaba'nın Reşahât — Aynü'l-Hayât şerhinde üzerinde hassasiyetle durduğu bir diğer mühim mesele, Nakşibendî yolunun temel esaslarından olan "vukûf-u zamânî" kaidesidir. Müellif, Şâh-ı Nakşibend ve Yâkub-ı Çerhî hazretlerinin kelâmını aktararak müridin her an kendi hâline vâkıf olmasının ehemmiyetini açıklar. Vukûf-u zamânî; sâlikin içinde bulunduğu vaktin şükrü mü yoksa özrü mü gerektirdiğini idrak ederek yaşamasıdır. Eserde bu husus şu kesin kaideyle bildirilir:
“Kul kendinde rızaya meyil görürse şükür, görmezse niyaza yapışmalıdır.” — Reşahât — Aynü'l-Hayât
Müellife göre insan bir ibadeti güzelce ifa ettiğinde veya elindeki imkânı hayır yolunda sarf ettiğinde bu hâle şükretmelidir; şayet vakti gafletle geçmiş yahut ameli samimiyetsiz yapılmışsa derhal istiğfara sarılmalıdır. Bahaeddin Nakşibend hazretlerinin dervişlerine kabz (iç sıkışması) hâlinde istiğfar, bast (genişleme ve ferahlık) hâlinde ise şükürle hareket etmeyi emir buyurduğu hatırlatılır. Kul hiçbir zâhirî sebep yokken içinde bir darlık hissettiğinde bu kabz hâlidir; bu vakitte istiğfar ve salavatla meşgul olunmalıdır. Gönlünde ilâhî açılımlar, Rahmânî tefekkürler ve ferahlık doğduğunda ise bu bast hâlidir; bu vakitte de şükürle Hakk'a yönelmek icap eder.
Müellif, Cebbâr sıfatının tecellîsiyle kula bir zorluk geldiğinde harabatiliğe ve ümitsizliğe düşülmemesi gerektiğini, bu sıfatın kulda niyaz ve sığınma hissini uyandırmak için zuhur ettiğini belirtir. Eğer kul bu tecellîyi rızâ ile kabulleniyorsa şükreder; kabullenmekte zorlanıyorsa Rabbine niyaz eder. Aynı mecliste "Ağniyâ-i şâkirîn, fukarâ-yı sâbirîn" düsturu hatırlatılarak zenginlik halinde şükreden, fakirlik halinde sabreden kullardan olmanın fazileti vurgulanır. Asıl tehlike istiğnâya düşmek, yani benlik ve zenginlik davası güderek Hakk'a muhtaç olmadığını vehmetmektir. Derviş dâima acz ve şükür dairesinde kalmalıdır.
İbadet ve Kulluğun Şükrânesi: "Abden Şekûrâ" Sırrı
Terzibaba'nın Dur Rabbın Namazda (Cilt 2) adlı eserinde şükür, ibadetin gayesi ve ubûdiyyetin özü olarak tahlil edilir. Müellif, Hz. Peygamber'in teheccüd namazındaki hâlini anlatan meşhur rivayeti zikreder. Hz. Âişe vâlidemiz, Peygamber Efendimiz'in geceleri ayakları şişinceye kadar ibadet ettiğini görünce "Yâ Resûlallah, Hak Teâlâ senin geçmiş ve gelecek günahlarının affını müjdeledi. Niçin bu kadar vücûd-ı şerîfine ezâ ediyorsun?" diye sormuş; Resûl-i Ekrem ise şu cevabı vermiştir: "Yâ Âişe, Allah'a çok şükreden bir kul olmayayım mı?"
Müellif bu hadis-i şerifin Makam-ı Mahmud ile ve Fetih Sûresi'ndeki mağfiret müjdesiyle irtibatını kurar. İbadet sadece günahlardan kurtulmak veya sevap kazanmak için yapılmaz; hakiki ibadet, Cenâb-ı Hakk'ın ihsan ettiği varlık ve hidayet nimetine karşı duyulan şükrün bir ifadesidir. Ayakların şişmesi, nefsin zorlu riyazat ve terbiyelerle tezkiye edilmesini remzeder. Kul nefsânî bağlardan kurtuldukça şükreden bir kul (abd) mertebesine yükselir.
Aynı eserde Meryem Sûresi'nin 61. âyeti şerh edilirken Rahmân'ın âyetleri karşısında secdeye kapanan kulların hâli şöyle dile getirilir:
“Rahman”ın ayetleri, yani işaretleri onlara açıldığı, sırları zuhura çıkıp anlaşıldığı vakit, kendi varlıklarının “Hakk”ın varlığı olduğunu anladıklannda, bu lütuf ve güzelliğin şükranesi ve kendilerini aşmış olmanın özelliği içinde ağlayarak secdeye kapanırlar. — Dur Rabbın Namazda (Cilt 2)
Burada şükür, sâlikin kendi izâfî varlığından sıyrılarak Hakk'ın mutlak varlığını müşahede etmesinin doğurduğu hayranlık secdesidir. Eserde Terzibaba, merhum mürşidi Nusret Tura'nın sabah yataktan sağlıkla kalkıldığında şükür secdesi yapmayı tavsiye ettiğini ve bu secdede "Âmentü bi'r-Rahmân, secdetü'r-Rahmân, mağfir lî zünûbî yâ Rahmân" duasını okumayı talim buyurduğunu nakleder. Ayrıca Ramazan bayramının halk arasında "şeker" bayramı olarak anıldığını, fakat hakikatte Ramazan boyunca yaşanan mânevî terbiyenin ve Hakikat-i Muhammediye mazhariyetinin bir "şükür bayramı" olduğunu beyan eder.
Oruç, İftar ve Nimetin Edebi: Nefsânî Lezzet ile Rahmânî Şükrün Ayrımı
Terzibaba'nın Ramazan ve Oruç adlı eserinde şükür, günlük hayatın ve ibadetlerin en somut veçheleriyle ele alınır. Oruç ibadetinin başlangıcı olan sahur ve nihayeti olan iftar, baştan sona bir şükür bilincini talim eder. Müellif, sahura kalkmanın Ehl-i kitaptan farklı olarak Müslümanlara bahşedilen bir ilâhî kolaylık olduğunu ve bu sünnete uymanın bir nimet şükrü sayıldığını belirtir. İftar anında ise kulun yaptığı duanın geri çevrilmeyeceği müjdelenmiş; Resûlullah'ın "Allah'ım, senin rızân için oruç tuttum ve senin rızkınla iftar ettim" duasıyla sofraya oturmanın ibadet şuurunu pekiştirdiği ifade edilmiştir.
Eserde bilhassa yemek yerken duyulan lezzet ve şükür münasebeti üzerine son derece ince bir irfânî tahlil yapılır. Bir muhatabın sorusuna Terzibaba şu hikmetli cevabı verir:
İşte burada yanılmamanın ölçüsü her zaman ve fazla yemek değil ihtiyaç kadar yemek ve o ihtiyaç kadar olan yemeğin lezzetini alarak hakka şükretmektir. — Ramazan ve Oruç
Müellife göre lezzet iki türlüdür: Biri nefsânî lezzettir. Kişi yemeği nefsi için yer, fakat zihninde "Allah için şükrediyorum" diyerek kendini kandırır. Bu durum avam seviyesinde makbul görünse de tarikat ve hakikat mertebesinde nefsin bir tuzağıdır; zira nefis insanı "Bu aldığın lezzet Hak lezzetidir, ye yiyebildiğin kadar" diyerek avlar. Hakiki şükür ise nefsin doymak bilmez arzularını dizginleyip bedenin zaruri ihtiyacı kadar yemek ve o nimetin içinde Hakk'ın Samediyyet sıfatını müşahede etmektir. Bir fiil nefis için işleniyorsa orada oruç bozulmuştur; şayet Rahmâniyyet hakikatiyle ve Hakk ile beraber işleniyorsa kul nefsi yönünden oruçludur. Derviş oruç vesilesiyle Samediyyet sırrına erer; gönlünde Hakk'ın dostluğunu bulan kimse masivâya olan ihtiyacından kurtulur.
Yolun Âdâbı, Zikir ve Namaz Temrinlerinde Şükür
Terzibaba'nın sâliklere talim ettiği seyr-i sülûk erkânında şükür, nafile namazlar ve zikir temrinleriyle günlük hayatın her anına yerleştirilmiştir. Tuhfetu'l-Uşşâkî adlı âdâb risâlesinde, Hak yolcularının riayet etmesi gereken hususi şükür ibadetleri sıralanır. Eserde abdest şükrü namazının ehemmiyeti şu açık hükümle belirtilir:
Bütün ehli tarik olanlara lazım olan, her abdest aldıkça iki rek'at abdest şükrü namazı o niyetle kılmaktır. — Tuhfetu'l-Uşşâkî
Müellif, mekruh vakitler müstesna olmak üzere sâlikin her abdest aldığında bu iki rekât şükür namazını kılmasını yolun lüzumlu bir âdâbı olarak vazeder. Ayrıca kuşluk (duhâ) vaktinde kılınan on iki rekâtlık namazın ilk dört rekâtının "rızka şükür niyetiyle", sonraki dört rekâtının ise "ziyâde rızık niyetiyle" eda edildiği kaydedilir. Eserde yer alan meşhur Hamdiye İlâhisi'nde ise sâlikin yokluktan varlığa çıkarılışına ve hidayete eriştirilişine dâimî bir şükür terennüm olunur.
Bu temrinlerin dervişlerin hayatındaki fiilî yansımaları Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 1) eserinde takip edilir. Sâliklerin günlük raporlarında iki rekât abdest şükür namazının düzenli kılındığı, namazın sonunda selâm verirken sağdaki meleğe ve peygamberlerin ruhlarına, soldaki meleğe ve müminlerin ruhlarına "şükür duygusu içinde huzurla selâm verildiği" anlatılır. Müellif, dervişin seyrini mehter yürüyüşüne benzeterek sâlikin iki adım ileri gidip kendini emniyete almak için bir adım geri çekilmesini, seyrin selâmetle ve emniyetle devam etmesinin şükrü gerektiren büyük bir kazanç olduğunu belirtir.
Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2) eserinde ise dervişin varoluşuna ve karşılaştığı zorluklara şükür nazarıyla bakması öğütlenir. Hayatındaki iniş çıkışlardan endişeye kapılan bir talebesine Terzibaba şu teselliyi verir:
Evvelâ Cenâb-ı Hakk sizi ve bizleri çok şükür insan suretinde halketmiştir. — Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2)
Müellif; Cenâb-ı Hakk'ın insanı ahsen-i takvîm üzere var edip kendi yoluna yöneltmesinin en büyük şükür sebebi olduğunu, bu yolda çekilen zahmet ve meşakkatlerin kişiyi güçlendiren birer rahmet vesilesi sayılması gerektiğini hatırlatır. Mescitlerde itikâfa girmenin veya derviş meclislerinde hizmet etmenin ilâhî bir lütuf olduğunu belirterek "Şükründen âciziz" idrakiyle baş eğmeyi talim eder.
Çile, Hastalık ve Mânevî İmtihanlarda Şükür ve Rızâ
Terzibaba'nın irfan mektebinde şükrün en çetin imtihanı, belâ, hastalık ve mânevî sıkıntılar anında sergilenen tavırda ortaya çıkar. Şükür yalnızca afiyet zamanlarına mahsus değildir; aksine Hak dostları celâl tecellîleri altında dahi şükür ve Rızâ dairesinde kalmayı bilmişlerdir.
Bu hâlin en müşahhas misalleri Mektuplarda Yolculuk — M. Nusret Tura derlemesinde görülür. Mürşid Nusret Tura, hastanede mesane taşı tedavisi görürken ve sonda ile ilaçların yakıcı acısını çekerken yazdığı mektupta, Cenâb-ı Hakk'ın en büyük belaları peygamberlere ve ardından velîlere verdiğini hatırlatarak hâlini şöyle aktarır:
Bize ve sizlere gelecek illetlerin tahfifi temennisiyle huzûr içinde halimize şükür etmekteyim. — Mektuplarda Yolculuk — M. Nusret Tura
Nusret Tura, talebelerinin gördüğü mânevî rüyaları ve zuhûratları tahlil ederken de şükür mefhumunu işletir. Rüyasında kaza geçiren fakat direksiyona geçip kurtulan bir sâlike "Şükür ki ölüm yok, hem de direksiyona geçmeniz şâyân-ı şükürdür" diyerek, mânevî zararlardan uyanışa geçmenin ve aklı başa almanın ilâhî bir inayet olduğunu hatırlatır.
Bu teslimiyet ve şükür anlayışı, Cem'o ve Fark'o eserinde yaşanan şiddetli imtihan ve mekr süreçlerinde de dile getirilir. Mürşidin ikaz ve sarsıcı tasarrufları karşısında dervişin takınması gereken edep, celâlin ardındaki cemâli görerek minnettar kalmaktır. Eserde haksız ithamlar veya ağır tecellîler karşısında sâlikin şu teslimiyeti kaydedilir:
İkram üzere zuhur eden manevi tecelliyat için Allaha hamd ve şükür ederim. — Cem'o ve Fark'o
Metinde geçen "Hâzâ min fadli Rabbî" ve "Hamd ve şükür ancak Allah içindir" ifadeleri; dervişin Hak kapısında hiçbir iddia gütmeden, mürşidinin eliyle sunulan her hâli bir mânevî ikram bilerek kabul etmesi gerektiğini gösterir. Terzibaba'nın irfan mektebinde şükür; kulun zâhirde ve bâtında, lütufta ve kahırda, varlıkta ve darlıkta Hakk'ın tasarrufunu görüp O'na mutlak teslimiyetle boyun eğmesidir.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Dâvûd Fassı
Fusûsu'l-Hikem'in Dâvûd Fassı'nda şükür hakikati, nübüvvet atâsı ile ümmetin mükellefiyeti arasındaki fark ve şükr-i teklîfî ile şükr-i teberru'î ayrımı üzerinden temellendirilir. İbn Arabî'nin metninde ve Ahmed Avni Konuk'un şerhinde, Sebe Sûresi'nin 13. âyetinde geçen "Ey Âl-i Dâvûd, şükrederek amel ediniz; kullarımdan hakkıyla şükredenler pek azdır" fermân-ı ilâhîsi tahlil edilir. Cenâb-ı Hakk amel ile şükrü talep ettiğinde, bu talebi bizzat Hz. Dâvûd'a değil, Âl-i Dâvûd'a yöneltmiştir. Konuk'un şerhinde bu incelik şu cümlelerle açıklanır:
Ve buna amel ile şükrü taleb ettikde, onu âl-i Dâvûd'dan taleb etti; ve Dâvûd'un zikrine taarruz etmedi, tâ ki âl, Dâvûd'a in'âm olunan şeye şükrede! — Kelime-i Dâvûdiyye
Şârihe göre enbiyâ, karanlıkta yakılan aydınlatıcı bir kandil gibidir. Kandilin kendisi karanlıkta kalanlar için büyük bir nimettir; dolayısıyla o ışıktan istifade edenlerin kandili yakana şükretmesi ve teşekkür etmesi farzdır. Hz. Dâvûd'a bahşedilen nübüvvet ve hilâfet ise herhangi bir amel mukabili olmayıp sırf ilâhî bir in'âm ve ifdâldir. Bu sebeple ümmetin ve tâbilerin şükrü "şükr-i teklîfî" olup farz hükmündedir; bu şükrü terk edenler ilâhî emri çiğnemiş olurlar.
Peygamberlerin şükrü ise Hak tarafından bir teklif ve bedel mukabili talep edilmediği halde kendi nefislerinden cömertçe sundukları "şükr-i teberru'î"dir. Nitekim Peygamber Efendimiz, Fetih Sûresi'nde geçmiş ve gelecek günahlarının bağışlandığı müjdelendiği halde geceleri ayakları şişinceye kadar namaz kılmış; kendisine bu meşakkatin sebebi sorulduğunda "Ben çokça şükreden bir kul olmayayım mı?" buyurmuştur. Fass'ta şükr-i teberru'înin şükr-i teklîfîden daha yüce ve daha kâmil olduğu belirtilir. Zira bu mertebede şükür, bir borcu ödemek veya azaptan kurtulmak için değil, mahzâ kulluk ve sevgi sebebiyle ifa edilir.
Fusûsu'l-Hikem: Şîs Fassı
Şîs Fassı'nda şükür mefhumu, ilâhî atâların (bağışların) çeşitleri ve Cenâb-ı Hakk'ın esmâsı üzerinden ele alınır. İbn Arabî'nin metninde ve TB. Kelime-i Şîsiyye şerhinde atânın lafzî ve hâlî mertebeleri tahlil edilir. Kul lisanıyla istemediği halde istidadı sebebiyle kendisine ihsan olunan atâlar bulunduğu gibi, doğrudan doğruya Cenâb-ı Hakk'ın Vâhib (hibe edici) isminin iki eli üzere verilen mutlak bağışlar da vardır. Şerhte bu bağış şöyle beyan edilir:
Yahut in'âm etmek için Vâhib'in iki eli üzere verir; ve Vâhib'e karşı mu'tâ-leh olan kimseye şükür ve amelden bir ivaz ile teklif vâki' olmaz. — TB. Kelime-i Şîsiyye
Metindeki izahta görüldüğü üzere Vâhib ismiyle tecellî eden ilâhî atâya karşı kuldan şükür veya amel şeklinde bir bedel istenmez. Zira bu bağış, kul şükrettiği yahut sâlih amel işlediği için değil, Cenâb-ı Hakk'ın nimetlerinin varlığını izhar etmesi için bahşedilmiştir. Nitekim ömründe bir kez dahi şükretmemiş ve imanı bulunmayan kimselerin türlü nimetlerle rızıklandırılması bu ismin tecellîsidir.
Aynı fasılda Terzibaba'nın şerhinde şükür ile hamd arasındaki mertebe farkı işlenir. Bir taamı yedikten sonra "Elhamdülillâh" demek lafzan mutlak hamddır; zira şükür, hamdin sadece birinci basamağını teşkil eder. Şükür nimete mukabil teşekkür mânası taşırken, hamd bütün kemâl sıfatları ihata eden zâtî bir övgüdür. Derviş şükürle başladığı kulluk yolculuğunda hamdin yüksek mertebelerine vasıl olmayı hedeflemelidir.
Ana bölümde İbretlik Bir Hikâye ve Reşahât metinlerinde işlenen şükrün nimet ve menfaat karşılığı bir teşekkür olmaktan çıkarılıp ubûdiyyet ve acz şuuruyla kemâle ermesi bahsi, Dâvûd ve Şîs fasıllarındaki şükr-i teberru'î ve Vâhib isminin karşılıksız atâsı hakikatiyle aynı doğrultudadır; kulun aczini bilmesi şükrün kemâlidir.
Mesnevî-i Şerîf
Hayır ve Şerde Dosta Şükretmek: Kazâya Rızâ
Mesnevî-i Şerîf'in onuncu cildinde Hz. Mevlânâ, sâlikin her iki hâlde de ilâhî taksimata rızâ göstermesini şu beyitle beyan eder:
- "Hayırda ve şerde dosta şükür söylerim. Zîra ki kazâda fenâdan daha fenâ vardır." — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10
Ahmed Avni Konuk'un şerhinde izah edildiği üzere hayır ve şer kazâ-yı ilâhînin iktizasından neşet eder. Bu sebeple kul, hakiki dost olan Cenâb-ı Hakk'a hem hayırda hem de şerde şükretmelidir. Şârih, başına gelen bir sıkıntıda şükretmeyen kimsenin kazâ-yı ilâhîde mevcut olan daha büyük fenalıklara ve meşakkatlere dûçar olabileceğini hatırlatır. Mâdemki kısmet eden ve taksim eden Cenâb-ı Hakk'tır, hadiselerden şikâyet etmek küfür mertebesindedir; kulun vazifesi sabır ve şükürle ilâhî lütfa kapı açmaktır.
Kalbe Gelen Gam ve Sürûr Misafirlerine Şükür
Mesnevî'nin onuncu cildinde insanın kalbine doğan gam ve sürûr hâlleri gökteki burçlara ve yıldızlara benzetilerek şükür mefhumu şu beyitle işlenir:
- O zaman ki, o senin burcunun mukîmidir, onun tali'i gibi tatlı ve çevik ol! — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10
Konuk'un şerhinde açıklandığı üzere, sâlikin kalbine misafir olan gam ve sürûr fikirlerinin her biri birer ilâhî tecellîdir. Kul bu misafirlerin dalgalarına ve hükümlerine tâbi olarak hürmet göstermelidir. Sürûr ve inbisat hâlinin hükmü şükür iken, gam ve kabz hâlinin hükmü sabır ve yine şükürdür. Şârih, Hz. Eyyûb'un kendisine gönderilen belâ ve gam misafirlerini sabır ve rızâ içinde karşıladığını nakleder. Kalbe gelen gam misafiri kuldan şikâyet görmeyip hüsn-i kabul bulursa, geldiği yere yani Hakk'ın huzuruna rücû ettiğinde o kulun sabır ve şükrünü dile getirerek Hakk katında şahidi olur.
Reddedilen Dualarda Hayrı Görme ve Şükür
Mesnevî'nin üçüncü cildinde insanın sınırlı aklıyla talep ettiği şeylerin bâtınî hakikati ve duaların reddedilmesindeki ilâhî hikmet şu beyitle anlatılır:
- "Hakk'a şükür ki o duâ merdûd oldu; ben zarar zannederdim, o fâide oldu." — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3
Konuk'un şerhinde izah olunduğu üzere, insan bazen kendisi için zarar doğuracak nefsânî arzularla duada bulunur. Cenâb-ı Hakk'ın o duayı kabul etmemesi görünüşte bir mahrumiyet gibi algılansa da hakikatte kul için büyük bir fayda ve himayedir. Sâlik basiretle baktığında bu mahrumiyetin bir lutuf olduğunu idrak eder ve duanın reddine dahi şükreder. Aynı ciltte sûret putlarından kurtulan kimsenin bu nimete şükretmesi gerektiği, bu zâhirî şükrün insanı bâtınındaki hayâl putlarından da kurtaracağı ifade olunur.
Ana bölümde Neml Sûresi ve Reşahât metinlerinde işlenen insanın başına gelen her hadisede artıları görerek hayırda da darlıkta da "Hâzâ min fadli Rabbî" şuuruyla hareket etmesi ve kabz hâlinde sabır, bast hâlinde şükür sergilemesi bahsi, Mevlânâ'nın hayırda ve şerde dosta şükretme ve reddedilen dualardaki lütfu müşahede etme beyitleriyle doğrudan örtüşür; kulun şükrü her tecellîde Hakk'ın takdirine boyun eğmesidir.
Kavramlar Ağında Şükür
- Hamd: Makalede şükür ile hamd arasındaki irfânî fark ve mertebe dereceleri genişçe ele alınmış; şükrün nimete mukabil bir teşekkür olarak hamdin birinci basamağı olduğu, hakikat mertebesinde ise kulun aczini anlayıp zâtî övgü olan hamdin ancak Allah'a mahsus bulunduğunu idrak etmesi gerektiği belirtilmiştir.
- Sabır: Sâlikin celâl ve kabz hâllerinde, hastalık ve meşakkat anlarında ilâhî takdire tahammül göstermesi sabır olarak işlenmiş; şükrün darlıkta sabırla, genişlikte minnetle kâim olduğu ve sabrın şükürle birlikte sâliki felaha erdirdiği ifade edilmiştir.
- Rızâ: Kulun başına gelen hayır ve şer her hadiseyi kazâ-yı ilâhî bilip teslimiyetle karşılaması rızâ sırrıyla temellenmiş; dervişin içinde rızâya meyil gördüğünde şükre, göremediğinde ise niyaza sarılması gerektiği kaydedilmiştir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
- Neml Sûresi: Hz. Süleyman'ın karınca ve Belkıs'ın tahtı kıssalarında fiilleri şahıslara yüklemeyip "Hâzâ min fadli Rabbî" diyerek her nimeti Hakk'a nispet etmesini ve şükrün tefekkür boyutunu ortaya koyar.
- İbretlik Bir Hikâye — Ustadan Uranos'a Tavsiyeler: Şükredip rızık ile oyalanmanın cennet ehli meşrebi, hamdedip rızkın ötesine geçerek ilerlemenin ise irfan ehli meşrebi olduğunu veciz bir tespitle açıklar.
- Reşahât — Aynü'l-Hayât: Nakşibendî yolundaki vukûf-u zamânî kaidesini, kabz hâlinde istiğfar ve bast hâlinde şükür terbiyesini ve hamdin zâtî hakikatini şerh eder.
- Dur Rabbın Namazda (Cilt 2): Hz. Peygamber'in teheccüd ibadetindeki "abden şekûrâ" sırrını, Rahmân'ın âyetleri karşısındaki şükran secdesini ve Ramazan'ın bir şükür bayramı oluşunu inceler.
- Ramazan ve Oruç: Sahur bereketi ile iftar duasının şükür bilincini ve yemek lezzetinde nefsin hilelerine karşı Samediyyet idrakiyle ihtiyaç kadar yeme edebini tahlil eder.
- Tuhfetu'l-Uşşâkî: Her abdest alışta kılınan iki rekât abdest şükrü namazını, duhâ vaktindeki rızık şükrü niyetini ve Hamdiye İlâhisi'ndeki şükür terennümlerini aktarır.
- Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 1): Sâliklerin günlük ibadet raporlarında tahiyyat ve selâm verirken duyulan şükür huzurunu ve mehter yürüyüşü misali seyrin selâmetine şükretmeyi gösterir.
- Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2): İnsanın ahsen-i takvîm üzere var edilişine ve hidayet yoluna yöneltilmesine şükretmeyi, çekilen zahmetleri rahmet bilip "Şükründen âciziz" şuuruyla baş eğmeyi hatırlatır.
- Mektuplarda Yolculuk — M. Nusret Tura: Mürşidin hastalık ve çile anlarında illetlerin hafiflemesi temennisiyle huzur içinde şükretmesini ve mânevî tehlikelerden uyanışa şükrü dile getirir.
- Cem'o ve Fark'o: İmtihan ve mekr süreçlerinde dervişin iddiasız kalarak mürşidin ikaz ve tecellîlerini birer mânevî ikram bilip şükretmesi gerektiğini aktarır.
- TB. Kelime-i Şîsiyye: Vâhib isminin iki eli üzere verilen karşılıksız atâlara şükür ve amel ile bedel istenmediğini ve taam sonrası hamdin mertebelerini şerh eder.
- Kelime-i Dâvûdiyye: Şükr-i teklîfînin ümmet üzerine farz oluşunu, peygamberlerin ise karşılıksız atâya şükr-i teberru'î ile mukabele ettiklerini beyan eder.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10: Hayırda ve şerde dosta şükretme lüzumunu, kalbe gelen gam ve sürûr misafirlerine sabır ve şükürle hüsn-i kabul göstermenin mükâfatını açıklar.
- Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3: Kulun kendi aklıyla istediği fakat reddedilen dualardaki gizli faydaya şükretmesini ve sûret putlarından kurtuluş şükrünü ele alır.
Değerlendirme
Şükür, Terzibaba'nın irfan mektebinde kulun her zuhûru "Bu Rabbimin lütfundandır" idrakiyle karşılayarak fiilleri şahıslara veya nefsine mal etmemesidir. Makalede görüldüğü üzere sâlik; seyr-i sülûk boyunca abdestinde, namazında, orucunda ve karşılaştığı mânevî imtihanlarda dâima acz ve minnet şuuru içinde bulunmalıdır. Fusûsu'l-Hikem şerhlerinde peygamberlerin şükr-i teberru'îsi ve Vâhib isminin karşılıksız atâsı bu hakikati esmâ mertebeleriyle temellendirmiştir. Mesnevî şerhindeki kayıtlar ise hayırda ve şerde dosta şükretmenin kazâya rızâ göstermek olduğunu ve reddedilen dualarda bile ilâhî lütfun gizlendiğini doğrular. Şükrün ve hamdin mertebelerini daha etraflıca mütalaa etmek isteyenler için Neml Sûresi ve Reşahât — Aynü'l-Hayât metinlerindeki tevhid bahisleri yol gösterici birer kaynaktır.