Abdâl hangi aşamalardan geçer?

Abdâlın geçtiği aşamalar, genel tasavvufî sülûkun mertebeleriyle örtüşür ve nefs mertebelerinin aşılmasıyla derinleşir.

1. İlim Aşaması (İlme'l-yakîn): Abdâl adayı, öncelikle abdâllık kavramını ve ona giden yolu akıl seviyesinde bilir. Bu, kavramın tanımını okuyarak veya dinleyerek elde edilen "ilm-i nâfi"dir. Henüz bir tatma veya yaşama söz konusu değildir.

2. Hâl Aşaması: Sâlik, zikir, murâkabe veya mürşid huzurunda abdâllıkla ilgili bir parıltı, geçici bir tatma yaşar. Bu, kalbe gelen bir nûr veya inkişâftır ve "bârika" gibidir; yani şimşek gibi parlar ama kalıcı değildir. Bu aşamada nefs-i Levvâme'de tevbe, mücâhede ve riyâzat gibi hâller zuhûr etmeye başlar.

3. Makam Aşaması (Ayne'l-yakîn): Hâllerin sâlikin mücâhedesi ve riyâzatı ile yerleşmesi, makama dönüşmesidir. Bu, "telvîn"den "temkîn"e geçişi ifade eder. Abdâl, bu aşamada nefsânî sıfatlarını ruhanî sıfatlara dönüştürür; benlik sarhoşluğu veren "şarap" övülmüş ruhanî "sirkeye" inkılap eder². Bu dönüşümle birlikte, nefs-i Mutmainne ve sonrasında fenâ fillâh, müşâhede gibi yüksek hâller tahakkuk eder. Abdâl, beşerî sıfatlarını ilâhî sıfatlara, kulluk vücudunu Hakkânî vücuda dönüştüren evliyâdır¹.

4. Tahakkuk Aşaması (Hakke'l-yakîn): Bu son aşamada sâlik, abdâl olur; yani o kavramın kendisi haline gelir. Abdâl, ilâhî emirle suret âleminde tasarruf (yönetme) göreviyle yükümlü olan, işleri çözmek ve bağlamakla görevli velâyet ehlinin yedi kişisinden biridir³·⁴. Bu mertebede, ruh Hak'ın halifesi olduğundan, abdâlın sıfatları ilâhî sıfatların yansıması olur².