Abdâl kalpte mi rûhta mı sırda mı tecellî eder?

Abdâl, tasavvufî sülûkun ileri mertebelerinde yer alan, nefsânî sıfatlarını Hakkânî sıfatlara dönüştürmüş kâmil bir velîdir⁴. Bu dönüşüm, "şarap" olarak nitelenen benlik sarhoşluğu veren nefsânî sıfatların, "sirke" olarak ifade edilen övülmüş rûhânî sıfatlara tebdîl edilmesiyle gerçekleşir¹. Bu hâl, esasen rûh mertebesinde tecellî eder; zira rûh, Hakk'ın halifesi olduğundan, abdâlın sıfatları ilâhî sıfatların bir yansıması hâline gelir².

Rûh, tasavvufta nûr, hayât ve ilm-i ledün ile irtibâtlıdır. Abdâlın aklı, Cebrail gibi Sidretü'l-müntehâ'ya, yani rûhlar âlemine kadar ulaşır ve bu âlemde meydana gelecek olayları görür⁵. Bu durum, tahsil ile kazanılmayan, Hakk'ın zâtî tecellîsi olan vehbî bilgiye, yani ilm-i ledün'e işaret eder⁶. Abdâlın makamı, aynı zamanda sır mertebesiyle de ilişkilidir. Sır, Hak ile abd arasındaki mahrem olup, en derin tecellîlerin mahalli olarak kabul edilir. Abdâlın makamında, ilâhî isimlerin küllî kuvvetiyle öyle tasarruflar ortaya çıkar ki, kendisi bunlardan haberdar olmaz; sırf kulluğun gereğine uyarak tamamen efendisine yönelir³. Bu, Hakk'ın sâlike zât, sıfat veya fiiller yönünden tecellîsi olan mükâşefenin, özellikle de mükâşefe-i sırrın bir tezahürüdür⁷·⁸. Abdâl, nefsin kölesi olmaktan çıkıp Hakk'ın yeryüzündeki halifesi hâline gelir ve bu hilâfet sırrı, Hakk'ın lütfu ve tecellîsiyle zuhûr eder⁹.