Abdâl kavramı için Muhammediyye Fassı'ndaki anahtar mekanizma nedir?

Abdâl kavramı, tasavvufî hiyerarşide ilâhî emirle suret âleminde tasarruf (yönetme) göreviyle yükümlü olan velîleri ifade eder. Bu abdâllar, görevlerinin gereğine göre hareket ederler. Ancak, kâmil ârifler bu tür bir görevle yükümlü olmadıkları için, abdâllara açık olan bazı hâller kâmil âriflerden gizli kalabilir. Bu durum, kâmil âriflerin mertebece abdâlların altında olduğu anlamına gelmez¹. İbn Arabî, Fusûsu'l-Hikem'in Lût Fassı'nda bu konuya değinerek, bazı abdâlların Ebû Medyen Mağribî'ye dünya işlerinde tasarrufun kendilerine güç gelmediğini, ancak ona güç geldiğini söylediklerini aktarır³. Bu durum, farklı velâyet mertebelerinin ve görevlerinin olduğunu gösterir.

Hakikat-i Muhammediyye ise, tasavvuf metafiziğinin en yüksek kavramı olup, vahidiyet mertebesi, sıfatlar ve isimler mertebesi olarak da adlandırılır. Ahadiyet mertebesiyle arasındaki fark, belirginleşmemiş olmak ile belirginleşmiş olmaktan ibarettir. Efendimiz'in hakikati, bütün belirginleşmelerin başlangıcı olması itibarıyla varlıkta tek ve eşsizdir². Bu hakikat, aynı zamanda Nûr-u Muhammedî olarak da ifade edilir ve Hz. Muhammed'in yaratılıştan önceki ilk nûrunu temsil eder. Abdâlların ve diğer velîlerin hâlleri, bu Hakikat-i Muhammediyye'nin farklı tecellîleri ve zuhur mahalleridir. Örneğin, Necdet Efendi'nin Hakikat-i Muhammediyye üzere mânâ âleminden kendisine verilen şifre sayılarının zuhur mahalli olarak ele alınması, bu ilişkinin bir göstergesidir⁴. Mükâşefe, sâlikin gayb âleminden veya Hak'tan kalbine inen doğrudan idrâkler olup, zâtî mükâşefe Hak'ın esmâ ve sıfatlarının doğrudan tecellîsi olarak Hakikat-i Muhammediyye ile ilişkilendirilebilir.