Abdâl kavramının sâlik için pratik yansıması nedir?

Abdâl kavramının sâlikteki işleyişi, sülûkun dört ekseninde tezâhür eder: niyet, fiil, hâl ve mârifet.

Niyet ekseninde işleyiş: Sâlik, abdâl olma yolunda ilk olarak nefsânî sıfatlarından arınma ve ilâhî sıfatlarla bezenme niyetini taşır. Bu, kalbin benlikten Hakk'a yönelmesidir. Abdâlın "şarabı O'luk'un değişmesinden sirke ola" ifadesi, nefsânî sarhoşluk veren sıfatların, övülmüş ruhanî sıfatlara dönüşmesi niyetini simgeler¹. Sâlik, bu dönüşümle Hakk'ın halifesi olma ve ilâhî sıfatları yansıtma gayesini kalbinde barındırır⁴.

Fiil ekseninde işleyiş: Niyet, sâlikin günlük amellerine yansır. Nefsânî sıfatları terk etme ve ruhanî sıfatları edinme yolunda mücâhede eder. Bu, nefs-i levvâmenin iki yüzlü salınımını aşıp nefs-i mülhime mertebesine ulaşma çabasıdır (Nefs-i Mülhime). Sâlik, bu fiillerle cismaniyetini ruhaniliğe dönüştürmeye çalışır⁵.

Hâl ekseninde işleyiş: Sürekli mücâhede ve ameller neticesinde sâlikin kalbinde hâller oluşur. Nefsânî sıfatların ruhanî sıfatlara dönüşmesiyle, sâlikin gönlünde ve canında ilâhî yeşillikler biter, yani ilâhî feyz ve hikmetler zuhûr eder⁶. Bu hâller, sâlikin henüz nefsânî sıfatlarını Hakkânî sıfatlara tebdil etmemiş olsa bile, ilâhî abdâlın bir aksı olarak kalbine vârid olan hikmetlerdir³.

Mârifet ekseninde işleyiş: Abdâl mertebesine ulaşan sâlik, mârifet mertebesinde derin bir idrâke sahip olur. Abdalların aklı Cebrail gibi Sidretü'l-müntehâ'ya kadar uzanır, yani ruhlar âleminin gölgesi olan mutlak misal âleminde meydana gelecek olayları idrâk ederler⁵. Bu, sâlikin gayb âleminden kalbine inen doğrudan idrâkler olan mükâşefelerle (Mükâşefe) Hak'tan gelen hikmetleri kendi sırrı olarak değil, ilâhî bir yansıma olarak bilmesidir³. Abdâl, beşerî sıfatlarını ilâhî sıfatlara, kulluk vücudunu Hakkânî vücuda dönüştüren evliyâdır⁶.