Ahadiyyet kavramı hangi durumlarda bozulur veya gizlenir?

Ahadiyyet, Hak'ın mutlak birlik mertebesidir; Zat'ın hiçbir isim ve sıfat ile taayyün etmediği en yüce mertebedir⁴. Bu mertebe, lâ-taayyün'den sonraki ilk taayyün olup, sıfat ve esmâdan henüz tafsîl edilmemiş, sırf 'tek' olma kademesidir. Ahadiyyet mertebesinden bahsedilirken, dervişin şartlanmalar içine girmemiş, bakış açısı geniş bir durumda olduğu belirtilir⁵.

Ahadiyyet kavramının "gizlenmesi" veya "bozulması" doğrudan ahadiyyetin kendisinin bir değişime uğraması anlamında değil, sâlikin bu mertebeyi idrâk edişindeki perdelenmeler veya bu idrâkin zuhuruyla kesretin gizlenmesi şeklinde anlaşılır. Şöyle ki:

1. Kesretin Gizlenmesiyle Ahadiyyetin Zuhuru: Yüce Allah kalbe zâtına ait birliği (ahadiyyet-i zâtiyye) suretiyle tecelli ettiğinde, bu zâtî tecellinin nuru kalbin yüzünü kaplar. Birliğin güzelliğinin ortaya çıkması anında, artık başka bir şey görmek mümkün olmaz; çünkü birliğin nuru ortaya çıkınca çokluk (kesret) yok olur¹. Bu durumda, "gayr" denilen yaratılmış suretlerin sabit hakikatleri bâki olsa da, tecelli sahibinin nazarında gizlenir¹. Bu, ahadiyyetin idrâkinin kesreti gizlemesi durumudur.
2. Kulluğun Gizlenmesi: Yüce Hakk'ın bâtın âlemlerinde, fena yolu ile kulun kulluğu gizlenir. Bu gizlenme sonucunda kul ismi düşer ve yerinde Hakk ismi kalır²·³. Bu durum, sâlikin ahadiyyet mertebesine doğru ilerleyişinde kendi benliğinden fani olmasıyla gerçekleşen bir gizlenmedir.
3. Genel Tasavvufî Hâllerin Bozulması: Tasavvufî bir hâl veya kavramın bozulması veya gizlenmesi üç ana sebeple açıklanır: niyet bozulması (riyâ, sum'a, ucb gibi afetler), şer'î edebin terki (sünnete muhalif tatbikat) ve gaflet ile ülfet (sâlikin hâlin sahibinden gâfil olup hâle âşık olması). Bu genel prensipler, ahadiyyet gibi yüce bir kavramın idrâkinde de perdelenmelere yol açabilir. Örneğin, ahadiyyet tecellisini idrâk eden bir sâlikin niyetine riyâ karışması, bu idrâkin safiyetini bozabilir.