Arş kavramının sâlikteki işleyişi nedir?
Tasavvufta "arş" kavramının sâlikteki işleyişi, ilâhî hükümranlığın ve en üst âlemin sembolü olan arşın, sâlikin kendi varlığında ve sülûkunda nasıl tecellî ettiğini ifade eder. Bu işleyiş, sâlikin kalbinin ve aklının arş ile olan münasebeti üzerinden gerçekleşir. Arş, lugatte "taht, tavan, çatı" gibi anlamlara gelirken¹, tasavvufta Hakk'ın makâm-ı rahmâniyyeti ve mezâhir-i kevniyyeye işaret eder². Sâlikin bireysel varlığında ise arş, başı yani aklı olarak tezahür eder ve gerçek varlığa ulaşma yolunda bir mertebeyi temsil eder³.
Detaylı cevap
Arş kavramının sâlikteki işleyişi, dört temel eksende incelenebilir: niyet, fiil, hâl ve mârifet mertebelerinde.
Niyet ekseninde işleyiş: Sâlik, arşın ilâhî hükümranlığın sembolü olduğunu idrâk ederek, her ameline başlarken niyetini bu ulvî makama yöneltir. "Rahmân arşa istivâ etti" (Tâhâ, 20/5) âyetindeki ilâhî istivâya niyet ederek, tüm varlığının Hakk'ın hükmü altında olduğunu kalben tasdik eder². Bu, kalbin Hakk'ın makâm-ı rahmâniyyetine yönelmesidir.
Fiil ekseninde işleyiş: Sâlik, arşın ulviyetini ve yüksekliğini fiillerine yansıtır. Zulümden kaçınmak ve yetimin feryadından arşın titrememesi için adaletle hareket etmek gibi fiiller, arşın ahlâkî mertebesini sâlikin amelî hayatına taşır⁴. Bu, sâlikin fiilleriyle arşın taşıdığı ulviyet ve adalet mânâsını gerçekleştirmeye çalışmasıdır.
Hâl ekseninde işleyiş: Sâlik, arşın sürekli dönmesi gibi kendi kalbinin de daima Hakk'a yönelmesi hâlini yaşar. Gönül, âlemi kaplayan arşın merkezi gibi kabul edilir ve arşın etrafında döndüğü bir nokta gibidir⁵. Bu hâl, sâlikin kalbinde sürekli bir zikir ve murâkabe ile yerleşir, böylece kalbi arş gibi Hakk'ın tecellîlerine açık hâle gelir.
Mârifet ekseninde işleyiş: Sâlik, arşın "en üst âlem" ve "tavan, çatı" mânâlarını idrâk ederek, bireysel varlığındaki arşın kendi başı yani aklı olduğunu keşfeder³·⁶. Bu mârifetle, sâlik "arşın üstüne çıktığı zaman gerçek varlığına büründüğünü" anlar ve akl-ı evvel ile olan bağlantısını idrâk eder⁷·⁸. Bu, sâlikin kendi varlığındaki ilâhî mertebeyi ve aklın ulviyetini bilmesidir.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.
- 1Terzi Baba Necdet Ardıç — Biyografi, s. 167“Dolayısıyla (نجد ) NECD makamı ( ﻋﺮش ) ARŞ’tır. ( ﻋﺮش ) ARŞ hakkında kısaca bilgi verelim; Arş; sözlükte taht, köşk, gölgelik, çardak, tavan, çatı gibi ma’nâlar”Oku
- 2Mesnevî Cilt 12 · Beyit 1962 (s. 13)“O şâh sahrâlara arşın arşın kuyu kazdı. &10024; 1978. O şah, sahralara arşın arşın kuyu kazdı. 1978. O şah, çöllere arşın arşın kuyu kazdı. &10024; 1978. O şah,”Oku
- 3Îmân ve İkân, s. 29“------------------- Ve devam ediyor “ Keennehü “açıktan açığa rabbimin arşına nazar ediyorum, diyor. Bakın ne kadar müthiş bir hadise. Açıktan açığa rabbımın ar”Oku
- 4Mesnevî Cilt 6 · Beyit 4““Tâ ki arş yetimin nâlesinden Htremiye, tâ ki zulümden bir cân sakim .4627 olmıya! &10024; 04. "Arş, yetimin feryadından titremesin, zulümden hiçbir can hasta o”Oku
- 5Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s. 59“O ulu arş, iki cihanı nasıl kaplamış! Neden ona arş dediler? İnsanın kalbi ile ne münasebeti var? Neden arş da daima dönmekte, kalp de… Neden bir lahza bile du”Oku
- 6Zâriyât Sûresi, s. 59“Ve devam ediyor “ Keennehü “açıktan açığa rabbimin arşına nazar ediyorum, diyor. Bakın ne kadar müthiş bir hadise. Açıktan açığa rabbımın arşına nazar ediyorum.”Oku
- 7Gülşen-i Râz ve Şerhi (1), s. 33“Gerçek varlığı aklı evvelden gelen aklı evvel olan kişinin etrâfında arş dönmektedir yâni aslında bizim yerimiz arşın üstüdür altı değildir. Arşın altına geçild”Oku
- 8Gülşen-i Râz ve Şerhi (2), s. 61“Ey derviş, arş aşağı yukarı bir gün, bir gece içinde senin etrafında bir kere döner. İşte aklı evvel olan sen, kişi... Çünkü kişinin gerçek varlığı aklı evvelde”Oku
Dayandığı eserler
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.