Arş nasıl gerçekleşir?
Tasavvufta arşın gerçekleşmesi, ilâhî hükümranlığın ve rahmetin tecellî ettiği, hem kevnî hem de bireysel varoluşta tezahür eden bir hakikattir. Arş, lügatte mülk, taht ve bina anlamına gelir; keşif ehli için sonsuz uzaydaki küllî cisim ve izafî varlık âlemini ifade eder¹. "Rahman arş üzerine istivâ etti" (Tâhâ, 20/5) ayeti, ilâhî rahmetin her şeyi kuşattığına işaret eder². Bireysel planda ise arş, insanın başı ve aklı olarak kabul edilir; aklın evvel mertebesine ulaşan kişinin etrafında arşın döndüğü, yani kişinin gerçek varlığına büründüğü bir hâl olarak gerçekleşir³·⁴. Bu gerçekleşme, ilâhî tasarruf, sâlikin gayreti ve mürşidin terbiyesi gibi üç temel mertebenin birleşimiyle vuku bulur.
Detaylı cevap
Arşın tasavvuftaki gerçekleşmesi, hem makrokevnî hem de mikrokevnî düzeyde ele alınır. Makrokevnî düzeyde arş, ilâhî hükümranlığın sembolik mertebesi ve ilâhî taht olarak tanımlanır⁵. Keşif ehli, arşı sonsuz uzayda peyderpey oluşan ve bozulan cisimler âlemi, yani "Arş Feleği" ve "küllî cisim" olarak görür¹. Bu küllî cisim ve izafî varlık âlemi, Rahman'ın mülkü, tahtı ve binasıdır. "Rahman arş üzerine istivâ etti" (Tâhâ, 20/5) ayeti, bu ilâhî istivânın arş üzerindeki tecellîsini ifade eder¹. Bu tecellî, ilâhî rahmetin her şeyi kuşattığı anlamına gelir; zira arş her şeyi kuşatmıştır ve rahmetin yayılması onun hakikatiyle gerçekleşir².
Mikrokevnî düzeyde ise arş, insanın kendi varlığında, özellikle de aklında gerçekleşir. Bireysel olarak varlığımızdaki arş, başımız ve aklımızdır; yani aklımız bizim çatımızdır⁶·⁷·⁸·⁹. İnsanın kalbi, arşın merkezi gibidir ve arş onun çevresinde döner; gönül, bütün âlemi kaplamış olan arşın merkezi konumundadır¹⁰. Kişinin gerçek varlığı "aklı evvel"den gelir ve aklı evvel olan kişinin etrafında arş döner. Bu durum, kişinin arşın üstüne çıkarak gerçek varlığına bürünmesiyle gerçekleşir; arşın altına geçildiğinde ise birimselliğe düşülür³·⁴.
Bir tasavvufî hakikatin gerçekleşmesi, üç temel mertebenin birleşimiyle vuku bulur: Hak'tan gelen ilâhî tasarruf (vehbî yön), sâlikin amelî gayreti (kesbî yön) ve mürşidin terbiyesi ile ihvân ile sohbet (vesîle yön). Arşın gerçekleşmesi de bu üç yönün bir araya gelmesiyle mümkün olur. İlâhî rahmetin kuşatıcılığı (vehbî), sâlikin aklını ve kalbini arş mertebesine yükseltme çabası (kesbî) ve mürşidin rehberliği (vesîle), arşın hem kevnî hem de bireysel anlamda idrâk edilmesini ve yaşanmasını sağlar.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7 · s.1789“Çünkü keşif ehli, sonsuz uzayda peyderpey oluşan ve bozulan cisimler âlemine "Arş Feleği" ve "küllî cisim" de derler ki, astronomi ehlinin rasat yoluyla elde et”Oku
- 2Kelime-i Muhammediyye · s.421“Şu halde hiç kimse kalmadı ki, arşın kuşatması onun üzerine olsun da, o kimseye ilahi rahmet isabet etmesin. O da Yüce Allah'ın "Benim rahmetim her şeyi kaplamı”Oku
- 3Gülşen-i Râz ve Şerhi (2) · s.61“Ey derviş, arş aşağı yukarı bir gün, bir gece içinde senin etrafında bir kere döner. İşte aklı evvel olan sen, kişi... Çünkü kişinin gerçek varlığı aklı evvelde”Oku
- 4Gülşen-i Râz ve Şerhi (1) · s.33“Gerçek varlığı aklı evvelden gelen aklı evvel olan kişinin etrâfında arş dönmektedir yâni aslında bizim yerimiz arşın üstüdür altı değildir. Arşın altına geçild”Oku
- 5Arş
- 6Îmân ve İkân · s.29“------------------- Ve devam ediyor “ Keennehü “açıktan açığa rabbimin arşına nazar ediyorum, diyor. Bakın ne kadar müthiş bir hadise. Açıktan açığa rabbımın ar”Oku
- 7Kıyâmet Sûresi · s.67“------------------- “ Keennehü “ açıktan açığa rabbimin arşına nazar ediyorum, diyor. Bakın ne kadar müthiş bir hadise. Açıktan açığa rabbımın arşına nazar ediy”Oku
- 8Zâriyât Sûresi · s.59“Ve devam ediyor “ Keennehü “açıktan açığa rabbimin arşına nazar ediyorum, diyor. Bakın ne kadar müthiş bir hadise. Açıktan açığa rabbımın arşına nazar ediyorum.”Oku
- 9Gökyüzü İnsanları Araştırması (Cilt 1) · s.53“------------------- Ve devam ediyor “ Keennehü” açıktan açığa rabbimin arşına nazar ediyorum, diyor. Bakın ne kadar müthiş bir hadise. Açıktan açığa rabbımın ar”Oku
- 10Gülşen-i Râz ve Şerhi (2) · s.59“O ulu arş, iki cihanı nasıl kaplamış! Neden ona arş dediler? İnsanın kalbi ile ne münasebeti var? Neden arş da daima dönmekte, kalp de… Neden bir lahza bile du”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.