Arş'ın üç açılım dili (lugat / akâid / mârifet) nasıldır?

Tasavvufî kavramların anlaşılmasında üç açılım dili, kavramın katmanlı yapısını ortaya koyar. Bu diller, lugat, akâid ve mârifet şeklinde sıralanır ve aşağıdan yukarıya doğru bir tahkîk sürecini ifade eder.

Lugat Dili: Arş kelimesinin sözlük anlamları, herkesin paylaştığı zâhirî mânâyı oluşturur. Bu bağlamda Arş; "taht", "evin çatısı", "izzet ve kıvam", "bir işin doğruluğu", "bir şeyin sağlam tarafı", "yükseklik" ve "mülk" gibi çeşitli anlamlara gelir¹. Bu dil, kelimenin etimolojik kökenini ve günlük kullanımdaki karşılıklarını içerir ve ehl-i lisân ile ehl-i tasavvufun anlaştığı ortak zemindir.

Akâid Dili: Arş'ın İslâmî ilimlerdeki, özellikle kelâm ve fıkıhtaki teknik anlamıdır. Bu dilde Arş, "mutlak varlığın bütün mertebeleriyle beraber şehadet âleminin (görünen âlem) toplam yapısı" olarak tanımlanır¹. Tâhâ Sûresi'ndeki "er-Rahmânu ale'l-Arşi'steva" (Rahman Arş üzerine istiva etti) ayeti (20/5) bu anlamın mesnedidir ve Arş'ın ilâhî kudretin ve hükümranlığın tecellî ettiği bir makam olduğunu gösterir. Bu anlamda Arş, Allah'ın varlık üzerindeki hâkimiyetini ve birliğini (ittihad) remzeder¹.

Mârifet Dili: İrfan ve tasavvuftaki bâtınî hakikati ifade eder. Bu dilde Arş, sâlikin zevkle bildiği, ilâhî marifetlerin ve hakikatlerin zuhur ettiği bir makamdır. Bu makamda idrâk edilen ilâhî ihsanlar ve marifetler, dil ile tarif edilemez bir derinliğe sahiptir; zira "gözlerin görmediği ve kulakların işitmediği ve hayallerin erişemediği şeyler"dir². Arifin kalbine gelen bu marifet güneşleri, dilin perdesiyle örtülüdür ve lafız ve ses ile bu his âleminde tam olarak ortaya konulamaz³. Bu, mârifet dilinin akâidi aşan, ancak onu nakzetmeyen bir derinliğe sahip olduğunu gösterir.