Aşk hâli nasıl başlar, nasıl yerleşir?

Aşk hâli, tasavvuf yolculuğunda sâlikin Hak'a duyduğu mahvedici sevginin adıdır ve muhabbetten daha şiddetli, daha yakıcı bir keyfiyettir. Bu hâlin başlangıcı, genellikle ilâhî bir lütuf olarak kalbe gelen, sâlikin gayretine bağlı olmayan, vehbî bir vâridât şeklindedir. Bu ilk zuhûr, zikir veya murâkabe sırasında yaşanan ânî bir cezbe, bir mürşidin nazarı veya bir âyet/hadîsin etkisiyle ortaya çıkabilir. Şeyh Hakkanî'nin ifadesiyle bu başlangıç, "şimşek aydınlatır ama yağmur yağdırmaz" misali bir "bârika"dır; yani geçici bir parıltıdır. Bu ilk parıltı, sâlikin kalbinde bir "Hak derdi" ve "ilahi aşk harareti" olarak hissedilir².

Aşk hâlinin yerleşmesi ve sâbit bir makama dönüşmesi ise, sâlikin bu başlangıçtaki tecrübeyi koruması ve derinleştirmesiyle mümkündür. Bu süreç, "tertîb-i sülûk" adı verilen düzenli zikir, virid ve murâkabe gibi uygulamalarla desteklenir. Aşk, sülûkun en yüksek itici gücü olarak mücâhedeyi tahammül edilebilir kılar ve sâlikin fenâya ulaşmasında önemli bir rol oynar. Âşık, ma'şûkunun aşk ve muhabbetinde öyle fânî olur ki, "baştan ayağa kadar senden doluyum" der¹. Bu durum, Mecnun'un bedeni aşk ve sevda dolu olduğundan kendinden geçme hâlinden kurtulamaması gibi, aşk ile dolu bedenin hâlidir³. Aşkın yerleşmesi, "telvîn"den "temkîn"e geçişi ifade eder; yani hâlin sâbitleşmesi ve sâlikin kişiliğinin bir parçası hâline gelmesidir. Bu, aynı zamanda "benim dinim, aşkta diri olmaktır"⁴ ifadesinde belirtildiği gibi, aşkın sâlikin tüm varlığını kuşatması ve onun mânevî hayatının merkezine yerleşmesidir.