Aşk kavramında dış-anlam ile iç-anlam farkı nedir?

Aşk, tasavvuf yolculuğunun en yüksek itici gücüdür ve sâlikin Hak'a olan mahvedici sevgisinin adıdır². Bu sevgi, muhabbetten daha şiddetli ve yakıcı olup, sâhibini fânî kılar. Dış-anlamdaki mecazi aşk, kulun bu görünen felek ve suretler âleminde vehmedilmiş varlıklara duyduğu sevgidir¹. Bu tür aşk, bir kadının dış güzelliğine duyulan hayranlık gibi, Hakk'ın mutlak güzelliğinden yansıyan bir parlaklık olarak görülebilir; ancak iç yüzü itibarıyla bir gübre yığınına benzetilerek geçiciliğine ve aldatıcılığına işaret edilir³. Tasavvuf, mecazi aşkı eğitici bir basamak olarak kabul eder; sâlik bu yolla sevme eylemini öğrenir ve bu tecrübeyi hakiki aşka geçişte kullanır. Mevlânâ'nın "mecaz hakikatin köprüsüdür" tâbiri bu geçişi açıklar.

İç-anlamdaki hakiki aşk ise, doğrudan Hak'a yönelen, O'nun zatına ve güzelliğine duyulan sevgidir¹. Bu aşk, "Gizli bir hazine idim. Bilinmeye muhabbet ettim. Halkı beni bilsinler diye yarattım" kutsi hadisinde belirtildiği üzere, Hak'ın kendi zatına olan muhabbetinden kaynaklanır ve kulun Hak'a olan aşkı da bu ilahi aşk ile ortak bir anlam taşır¹. Niyâzî-i Mısrî'nin "Dermân arardım derdime, derdim bana dermân imiş" sözü, aşkın içsel bir keşif ve Hak'ın varlığının kulun iç âlemine yayılmış olduğu hakikatini vurgular⁴. Bu bağlamda, dış ve iç tek bir hakikatin veçheleri olup, kişinin iç âlemine yönelmesiyle hakiki aşka ulaşabileceği belirtilir⁵. Aşk, akıl ve iradenin geri çekildiği, sevenin sevdiğine mahvolduğu "ilahi bir delilik" olarak da tanımlanır.