Aşk ve Muhabbet Yolu ve Mir'at-ül İrfân ve Şerhi'nin tasavvufî dilleri arasındaki fark nedir?

Tasavvufî kavramların anlaşılmasında "üç açılım dili" esastır: lugat, akâid ve mârifet. Aşk ve muhabbet kavramları da bu üç dilde farklı derinliklerde idrak edilir. Lugat düzeyinde muhabbet "sevgi", aşk ise "aşırı sevgi, hasretin son haddi" anlamına gelir. Akâid düzeyinde ise her iki kavram da Allah'a duyulan sevginin farklı derecelerini ifade eder. Muhabbet, müminlerin Allah'ı şiddetle sevmesini (Bakara 165) ve Allah'ın da onları sevmesini (Mâide 54) kapsar. Aşk ise bu sevginin derinleşmiş, şiddetlenmiş hâlidir.

Mârifet düzeyinde ise aşk ve muhabbet arasındaki fark daha belirginleşir. Muhabbet, sâlikin Hak'a duyduğu sevgi olup, mücâhedenin tatlandırıcısı ve sülûkun itici gücüdür. Bu, Hak'tan kula akan rahmetin bir karşılığı olarak kulun kazandığı bir sevgidir. Aşk ise muhabbetten daha şiddetli, yakıcı ve sâhibini fânî kılan bir sevgidir. Aşk, sülûkun en yüksek itici gücü olup, mücâhedeyi tahammül edilebilir, fenâyı tatlı kılan bir kuvvettir. Muhabbet akıl ve irade ile birlikte çalışırken, aşk akıl ve iradeyi geri çeker; bu yüzden "aşk ilâhî bir delilik" olarak nitelenir.

Mesnevî-i Şerîf'te ebrârın (iyilerin) aşk ve muhabbet ehlinin sırlarından ve zevkinden perdelendiği belirtilir; bu da aşk ve muhabbetin mârifet yolunda farklı mertebelerdeki idrakini gösterir¹. Aşk, kalpte irade, talep ve iştiyak çakmağıyla tutuşturulan, zikrin hararetiyle alevlenen ilâhî muhabbet ateşi olarak tanımlanır². Bu ateş, sâlikin bâtınında yanan ve onu hem hakikate karşı uyaran hem de vuslata taşıyan bir azık hükmündedir². İlâhî aşk ve muhabbet rüzgarları, sâliklerin tenzih mertebesinden teşbih mertebesine doğru yol alırken en çok ihtiyaç duydukları manevi iklimi oluşturur³. Bu bağlamda, Mir'at-ül İrfân gibi eserler, bu derin mârifetleri ve aşkın sülûk üzerindeki dönüştürücü etkisini açıklayan bir dil kullanır.