A'yân-ı Sâbite hangi aşamalardan geçer?

A'yân-ı sâbite, "sâbit ayinler" veya "ezelî mahiyetler" anlamına gelir ve vahdet-i vücud doktrininin anahtar kavramıdır. Hakk'ın ilminde ezelî olarak sabit olan bu hakikatler, henüz dış âlemde varlık bulmamış olsalar da, "ne olacaksa o" olarak belirlenmişlerdir. Tasavvufî hiyerarşide, a'yân-ı sâbite, Hazerât-ı Hamse sıralamasında vâhidiyyet mertebesinde yer alır ve taayyün-i sânî olarak adlandırılır.

A'yân-ı sâbite, kendi varlığını isteme dilini taşır; bu istek "lisân-ı isti'dâd" olarak ifade edilir. Hakk Teâlâ, bu istek üzerine a'yân-ı sâbiteye "kün" (ol) emrini verir ve eşya dış varlığa gelir. Bu süreçte, a'yân-ı sâbite Ahadiyyet mertebesinden (ilmi zâtiyye) Ulûhiyyet mertebesine geçerken, zâtında zâtından talepleri üzere, kendilerine talep ettikleri hususî esmâlar ile kazâ hükmüyle programları iki yönlü olarak yapılır¹. Bu programlar, kazâ-ı mübrem-mutlak ve kazâ-ı muallâk olmak üzere ikiye ayrılır¹.

Zaman ötesi bir tümel olan a'yân-ı sâbite, zamanın belirli bir anıyla irtibatlandırıldığında kader adını alır². Bu aşamada, a'yân-ı sâbite somut bir varlık olmak üzere hazırlıklarını tamamlamış olur². Varlığın sırrı kaderin içinde açığa çıkar ve kader hakkında bilgi edinmek, aslında a'yân-ı sâbite hakkında bilgi edinmektir³. Ancak a'yân-ı sâbite hakkında gerçek bilgiye ulaşmak derin bir sırdır, zira bu sır İlâhî bilincin iç yapısını oluşturur ve asli hakikatini ancak Hakk bilir³. Her bir a'yân-ı sâbite, İzâfî Zât'ın bir vechine karşılık gelir ve bu yöne özel ve sabittir; dolayısıyla aynı a'yân-ı sâbiteden bir ikincisi mümkün değildir⁴.