A'yân-ı Sâbite'nin önündeki başlıca engel nedir?

A'yân-ı sâbite, Hak'ın ilminde ezelî olarak sâbit olan, eşyânın asıl mahiyetleri ve kâinatın taslağıdır. Bu hakikatler, Hazerât-ı Hamse tasnifinde vâhidiyyet mertebesinde yer alır ve Hak'ın isimleriyle a'yân-ı sâbite âyinelerinde, a'yân-ı sâbite dahi vücûd-ı Hak âyinesinde zâhir olur⁴·⁵. A'yân-ı sâbite'nin idrâki, sâlikin mânevî yolculuğunda önemli bir aşamayı temsil eder. Ancak bu idrâka ulaşmanın önünde, nefs mertebelerinin getirdiği perdeler bulunmaktadır. Nefs-i Emmâre gibi alt mertebelerde şehvet, gazab, kibir gibi nefsî dürtüler hâkimdir ve bâtınî hâller mahcûbdur. Bu mertebelerin zulmeti aşılmadan, a'yân-ı sâbite gibi yüksek hakikatlere dair bir müşâhede ve mârifet mümkün olmaz.

Sâlikin nefs-i levvâme mertebesinde tevbe ve mücâhede ile kendini levmetmesi, nefs-i mülhime'de mârifet ve keşf gibi hâllere ulaşması, a'yân-ı sâbite'ye doğru ilerleyişin adımlarıdır. Esas itibarıyla, a'yân-ı sâbite'ye dair derinlemesine bir idrâk, nefs-i mutmainne ve sonrasındaki râdıye, mardiyye ve kâmile mertebelerinde zuhûr eder. Zira a'yân-ı sâbite, Zât'ın gölgesi olan Hazerât-ı Hamse'nin mücmel hâli iken, nefs mertebeleri a'yân-ı sâbite'nin gölgesinin gölgesi mesabesindedir¹. Dolayısıyla, nefs mertebelerinin aşılması, bireyselliğin ve birimselliğin sahasından, Rabb-ı has olan ism-i ilâhî'nin etki sahasına doğru bir yükselişi ifade eder ki bu da a'yân-ı sâbite'nin hakikatine daha yakın bir idrâk sağlar¹. Bu süreçte, a'yân-ı sâbite'nin "kendi varlığını isteme" dili olan lisân-ı isti'dâdın idrâki de nefs mertebelerinin aşılmasıyla daha netleşir.