Bakara 156 ayetindeki Fenâ kavramı tasavvufta neye işaret eder?
Bakara Suresi 156. ayetinde geçen "İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râci'ûn" (Biz Allah'a aidiz ve O'na döneceğiz) ifadesi, tasavvuftaki fenâ kavramına işaret eder. Bu ayet, sâlikin kendi varlığının Hak'tan geldiğini ve nihayetinde O'na döneceğini idrak etmesi, yani kendi vücud iddia ve sıfatlarından soyunarak Hak'ın varlığında yok olması hâlini ifade eder. Fenâ, sülûkun zirve makamlarından biri olup, sâlikin kendi hiçliğini fark ederek varlığın yalnızca Hak'a ait olduğunu ayân etmesidir¹.
Detaylı cevap
Tasavvufta fenâ, sâlikin manevi yolculuğunda (seyr-i sülûk) kendi nefsinin sıfat ve vasıflarının Hak'ın sıfatları karşısında perdesizleşmesi, kendi vücud iddia ve vehminden arınmasıdır. Bakara 156. ayetindeki "Biz Allah'a aidiz ve O'na döneceğiz" ifadesi, bu fenâ hâlinin temelini oluşturur. Ayet, kişinin başlangıçta da Hak'tan geldiğini ve sonunda da O'na döneceğini, yani kendi varlığının müstakil olmadığını, Hak'ın varlığına bağlı olduğunu vurgular¹. Bu idrak, tasavvuftaki fenâ makamının özüdür. Fenâ, sâlikin kendi fiillerinin (fenâ-yı ef'âl), sıfatlarının (fenâ-yı sıfât) ve nihayetinde zâtının (fenâ-yı zât) Hak'ın fiil, sıfat ve zâtı karşısında yok olduğunu görmesidir. Özellikle fenâ-yı zât mertebesi, fenâ fillâh olarak adlandırılır ve sâlikin kendi zâtının da müstakil bir varlık olmadığını, varlığın Hak'tan ibaret olduğunu hak'el-yakîn ile bilmesidir. Bu makamda kişi, Allah'ın zatı karşısında kendi hiçliğini fark eder². Fenâ, yokluğa düşmek değil, kendi yokluğunu tahkik etmek ve varlığın Hak'a ait olduğunu ayân etmektir. Bu manevi seyirde sâlik, kendi izafi varlığını Hakk'ın varlığında yok eder³.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.
- 1Kâf Sûresi, s. 169“Dönüş de bize yani zatımızadır ifadesi ile zâti âyetlerdendir. Bu dönüşü vakıf olabilmek için de Bakara sûresi 156. Âyetin daha bugünden anlaşılması gerelidir.”Oku
- 2Ra'd Sûresi, s. 153“Tasavvufta “Fenâ” makamında kişi, Allah’ın zatı karşısında kendi hiçliğini fark eder. İlahi rahmetin Cemâl yönü , Allah’a yaklaşan kişinin O'nun sevgisini ve me”Oku
- 3Zümer Sûresi, s. 42“Âyette önce secde, sonra kıyâm zikredilmiştir. Hâlbuki salâtta kıyâm secdeden önce gelir. Bu tertîb, ma'nevî seyre işârettir: Sâlik önce secde eder, ya'nî kendi”Oku
Dayandığı eserler
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.