Bakara 30 ayetini Âdemiyye Fassı bağlamında nasıl anlamalıyız?

Bakara Sûresi 30. ayetinde geçen "halîfe" kelimesi, tasavvufta insanın mânevî nâibliğini ve Hak'tan aldığı emaneti taşıma ehliyetini ifade eder. Bu ayet, Esmâ-i İlâhiyye'nin câmî bir mahalde izhârının Âdem'de tecellî ettiğini bildirir. Âdemiyye Fassı'nda İbn Arabî, halîfeliğin, Esmâ'nın talep ettiği zuhûr mahallinin doldurulması olduğunu belirtir; Esmâ ancak sûret-i kâmilde toplandıkça hilâfet vasfı tahakkuk eder. Bu sûretin câmîliği insanı, ondaki câmîliğin tahkîki ise insân-ı kâmili getirir. Âdem'in ilâhî isimlerin tamamıyla tahakkuk eden ve ilâhî sûretle ortaya çıkan ilk varlık olması¹, onun halîfelik makamına ehil kılınmasının temelidir. Nitekim Bakara 31. ayetinde Allah Teâlâ'nın Âdem'e esmânın hepsini ta'lîm etmesi bu durumu pekiştirir¹. Halîfe, kendi başına müstakil bir vücud sahibi değildir; aksine, Esmâ'nın aynasıdır ve ayna kendi başına bir vücud iddiâ etmez, mücellâ olduğu ölçüde aksedeni gösterir. Terzibaba çizgisinde halîfelik, sâlikin nefsinin hilâfetini Hak'a teslim etmesi ve Hak'tan başka kimse olmadığını ayân etmesiyle üç merhalede yaşanır: nefsin hilâfet iddiâsından soyutlanması (tezkiye), Hak'ın hilâfet emanetini izhâra mahal olması (tecellî) ve nihayetinde "halîfe" ile "müstahlif" arasında perdesizliğin yaşanması. Bu bağlamda, Bakara 30. ayeti, insanın ilâhî emaneti taşıyan ve ilâhî isimlerin tecellîgâhı olan kâmil varlık oluşunu, yani halîfelik vasfını Âdemiyye Fassı'nın temelini oluşturacak şekilde açıklar.