Bast kavramında dış-anlam ile iç-anlam farkı nedir?

Bast, tasavvufta sâlikin yaşadığı hâllerden biridir ve kabzın zıddıdır. Dış-anlamıyla, kalbin genişlemesi, ferahlaması, şevk ve ümit duyması gibi tezahürlerle kendini gösterir. Bu, sâlikin ibâdetlerden zevk alması, Hak ile yakınlık hissetmesi ve düşüncelerinin berraklaşması gibi durumlarla müşâhede edilir. Ancak bu dışa dönük tezahürlerin ötesinde, bastın bir de iç-anlamı vardır. Bu iç-anlam, bast hâlinin bir kök gibi gizli ve örtülü olan hakîkatidir¹. Yani, kalpte hissedilen genişleme ve ferahlık, sadece yüzeysel bir duygu değil, aynı zamanda ilâhî bir tecellînin ve bâtınî bir açılışın sonucudur.

Tasavvufta bâtın, Hak'ın gizli ve görünmeyen veçhesi olmasının yanı sıra, eşyânın iç hakîkatini ve insanın iç hayatını da ifade eder. Bast hâlinin iç-anlamı da bu bâtınî mertebeyle ilişkilidir. Sâlikin kalbindeki bast, Hak'ın "el-Bâtın" isminin bir yansıması olarak, kalbin Hak ile genişlemesi ve eşyânın ardındaki esmâî tecellîyi idrâk etme melekesi olan basîretin bir tezahürüdür. Bu bağlamda, bastın dış-anlamı olan ferahlık ve neşe, iç-anlamı olan ilâhî genişlemenin ve bâtınî idrâkin bir sonucudur. İç ve dışın tek olduğu, kişinin içerde veya dışarda olmasının bir fark yaratmadığı düşüncesi de bu durumu destekler; zira içe ait olan dışa, dışa ait olan içe yansır²·³. Dolayısıyla, bastın dışa yansıyan ferahlığı, kalbin bâtınî âlemde Hak ile olan irtibatının bir göstergesidir.