Bast kelimesinin tasavvuftaki anlamı nedir?

Bast, tasavvufî hâllerden biri olarak, sâlikin kalbinde meydana gelen bir genişleme ve ferahlık durumudur⁴·⁵. Bu hâl, manevi sıkıntı ve daralma anlamına gelen kabz hâlinin zıddıdır ve sâlikin manevi yolculuğunda birbirini takip eden iki temel durumdan biridir²·¹. Allah'ın "yakbidu ve yebsut" (kabzeder ve genişletir) sıfatları, bu iki hâlin ilahî kaynağını işaret eder.

Bast hâlinde sâlik, kalbinde bir açılma, neşe ve sevinç hisseder⁶. İbadetlerden zevk alma artar, Hak ile yakınlık hissi güçlenir ve düşünceler berraklaşır. Bu durum, sâlikin manevi ilerlemesinde bir teşvik ve motivasyon kaynağıdır. Ancak bast hâli, diğer manevi hâller gibi geçicidir¹. Sâlikin bu hâlde gevşememesi ve mücahededen ödün vermemesi önemlidir, aksi takdirde basttan mahrum kalma tehlikesi bulunur.

Bast ve kabz hâlleri, havf (korku) ve recâ (ümit) mertebesinden daha ileri bir safhada, ârifin kalbine gelen gaybî bir vârid (ilham) olarak kabul edilir³·⁷. Bu hâller, nefse ait sıfatlar olan havf ve recâdan farklı olarak, kalbe ait sıfatlardır⁸. Sâlik, nefs makamından kalp makamına terakki etmedikçe bast ve kabzın hakikatini tam olarak idrak edemez⁹. Kişi, henüz iç âleminde istikrar bulamamışsa, kabz ve bast arasında gidip gelir ki buna "telvîn" (renkten renge girme) denir. Makbul olan ise bir makama yerleşip istikrar bulmak, yani "temkîn" hâline ulaşmaktır¹⁰.